Poziomka pospolita

Opis

Poziomka pospolita jest jednym z najbardziej lubianych, a przy tym najbardziej niedocenianych ziół polskich lasów — zbieramy owoce, a wyrzucamy liść, który w ziołolecznictwie jest właściwym surowcem. Liść poziomki (Fragariae folium) to łagodny surowiec garbnikowo-flawonoidowy o działaniu ściągającym, przeciwbiegunkowym i moczopędnym, tradycyjnie stosowany przy nieżytach jelit, w kuracjach oczyszczających i jako doskonała baza herbatek ziołowych — po sfermentowaniu daje napar o smaku zbliżonym do czarnej herbaty. Owoce, wbrew pozorom nie jagody lecz owocostany orzeszkowe, są jednym z najlepszych naturalnych źródeł żelaza i witaminy C wśród polskich owoców runa. Roślina jest w Polsce pospolita i nie podlega ochronie.

Wygląd

Bylina wysokości 5–25 cm, tworząca luźne kępy i rozprzestrzeniająca się długimi, nadziemnymi rozłogami (wąsami), które ukorzeniają się w węzłach — cecha charakterystyczna. Liście odziomkowe, długoogonkowe, złożone z TRZECH listków (trójlistkowe), listki odwrotnie jajowate, o brzegu grubo i ostro piłkowanym, z ząbkami sięgającymi także wierzchołka listka (ząbek szczytowy jest tak samo długi lub dłuższy niż sąsiednie — cecha odróżniająca od poziomki twardawej); blaszka z wierzchu żywozielona, spodem sinozielona i jedwabiście owłosiona, z wyraźnym, wgłębionym użyłkowaniem pierzastym. Łodyga kwiatowa wzniesiona, owłosiona odstającymi włoskami, zwykle wyższa lub równa liściom. Kwiatostan: luźna, kilkukwiatowa wierzchotka (podbaldach). Kwiaty promieniste, o pięciu białych, zaokrąglonych, stykających się lub zachodzących na siebie płatkach, średnicy 1–1,8 cm, z licznymi żółtymi pręcikami; kielich podwójny (kieliszek + kielich), przy dojrzałym owocu ODGIĘTY DO TYŁU (u truskawki i poziomki twardawej przylega) — najpewniejsza cecha diagnostyczna. Owoc: soczysty owocostan pozorny (szupinka), jajowaty lub kulisty, jaskrawoczerwony, z drobnymi orzeszkami osadzonymi na powierzchni, łatwo odchodzący od dna kwiatowego, bardzo aromatyczny. Organ podziemny: krótkie, ukośne, brunatne kłącze z licznymi korzeniami wiązkowymi.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro kosówki. Rośnie w widnych lasach liściastych i mieszanych, na obrzeżach lasów, w zaroślach, na zrębach i polanach, na skarpach, przydrożach leśnych, przy nasypach i w murawach na skraju boru. Szczególnie obficie pojawia się na zrębach i w prześwietlonych drzewostanach — nie znosi pełnego zacienienia i wtedy nie owocuje.

Warunki

Stanowisko półcieniste do słonecznego (na pełnym słońcu potrzebuje wilgotniejszej gleby). Gleba przepuszczalna, próchniczna, świeża, umiarkowanie żyzna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0); toleruje gleby wapienne. W pełni mrozoodporna w polskich warunkach (zimuje z liśćmi). W ogrodzie rozmnaża się łatwo z rozłogów; odmiany bezrozłogowe uprawia się jako poziomki miesięczne. Nie zbierać przy drogach leśnych o intensywnym ruchu, na skraju pól opryskiwanych, ani na terenach niskiego runa w rejonach bytowania lisów — istnieje ryzyko zanieczyszczenia jajami bąblowca (dotyczy zwłaszcza owoców zbieranych nisko przy ziemi).

Surowiec

liść (Fragariae folium) — surowiec podstawowy; owoc (Fragariae fructus); kłącze z korzeniami (Fragariae rhizoma) — surowiec pomocniczy, silniej garbnikowy

Termin zbioru

Liść — od maja do lipca, najlepiej w okresie kwitnienia i tuż po nim, gdy blaszki są w pełni wyrośnięte, ale jeszcze zdrowe (bez plam rdzy i mączniaka). Zrywać z ogonkiem lub bez, w suchy dzień po obeschnięciu rosy; z jednej kępy nie zabierać więcej niż połowę liści. Owoce — od czerwca do lipca (w górach do sierpnia), zbierać w pełni dojrzałe, w chłodne przedpołudnie, do płytkich naczyń, przerabiać tego samego dnia — poziomka nie znosi transportu i szybko fermentuje. Kłącze z korzeniami — wczesną wiosną (marzec–kwiecień) przed rozwojem liści lub jesienią (wrzesień–październik) po zakończeniu wegetacji; wykopywać, myć, kroić wzdłuż.

Skład chemiczny

Liść: garbniki (głównie skondensowane, ok. kilku procent), flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kemferol), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, elagowy), witamina C, sole mineralne (potas, wapń, żelazo, mangan), śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego. Kłącze: garbniki w znacznie wyższym stężeniu niż w liściu. Owoc: witamina C, żelazo w formie dobrze przyswajalnej, mangan, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, salicylowy), pektyny, antocyjany, kwas elagowy, cukry proste, aromatyczne estry decydujące o zapachu.

Właściwości

• Liść: ściągające i przeciwbiegunkowe (garbniki), przeciwzapalne na błony śluzowe przewodu pokarmowego i jamy ustnej, łagodnie moczopędne bez drażnienia nerek, wspomagająco odtruwające w kuracjach wiosennych, lekko przeciwkrwotoczne przy obfitych miesiączkach. Kłącze: silniej ściągające, przy uporczywych biegunkach. Owoc: odżywczy, przeciwanemiczny (żelazo + witamina C w jednym surowcu), moczopędny, wspomagający w skazie moczanowej i przy podwyższonym kwasie moczowym; kwas salicylowy uzasadnia ludowe stosowanie przy gorączce i bólach reumatycznych. Zewnętrznie: napar z liści do płukania jamy ustnej i gardła przy zapaleniach dziąseł i aftach; miąższ owoców ludowo na piegi i przebarwienia.

Zastosowanie

Napar z liści: 1–2 łyżki suszonego liścia na szklankę (250 ml) wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem. Pić 2–3 razy dziennie po szklance — przy biegunkach, nieżytach jelit i jako łagodny środek moczopędny. Jako codzienna herbatka: 1 łyżeczka na szklankę, parzyć 5–7 minut. Odwar przy uporczywej biegunce (silniej ściągający): 1 łyżka liści lub 1 łyżeczka rozdrobnionego kłącza na szklankę wody, gotować 5–10 minut, pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki. Do płukania jamy ustnej i gardła: 2 łyżki liści na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, płukać 3–4 razy dziennie. Owoce: jeść świeże (do 300–400 g dziennie w sezonie, kuracja przeciwanemiczna trwa cały sezon poziomkowy), robić przetwory, susz owocowy dodawać do herbatek. Kuracja poziomkowa (klasyczna, wiosenno-letnia): przez cały sezon codziennie garść świeżych owoców i szklanka naparu z liści.

Uwagi dla zielarza

Liść suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 40 °C — poziomka źle suszona (zbyt grubo rozłożona, w wilgoci) czernieje i traci wartość. Dobry surowiec ma barwę zielonozieloną, jest kruchy i pachnie sianem. Fermentacja liścia (technika „herbaty leśnej”): świeże liście zwiędnąć przez kilka godzin, ugnieść lub przepuścić przez wałek aż puszczą sok, ułożyć ciasno w naczyniu, przykryć wilgotną ściereczką i trzymać w temperaturze ok. 25 °C przez 12–24 godziny do pojawienia się owocowo-kwiatowego zapachu, po czym wysuszyć w 50–60 °C. Sfermentowany liść poziomki daje napar o kolorze i smaku zbliżonym do czarnej herbaty i jest jednym z najlepszych surowców na herbatki bez teiny. Przechowywanie: liść do 12 miesięcy, kłącze do 2 lat, susz owocowy do 12 miesięcy — wszystko w szczelnych, ciemnych naczyniach. Rozpoznanie: poziomkę pospolitą pozna się po ODGIĘTYCH DO TYŁU działkach kielicha przy dojrzałym owocu i po owocu łatwo odrywającym się od dna kwiatowego; poziomka twardawa (F. viridis) ma działki przylegające i owoc trudno odchodzący, poziomka wysoka (F. moschata) jest większa i dwupienna. Nie ma w Polsce trującego gatunku podobnego do poziomki, ale bywa mylona z pięciornikiem (Potentilla) — pięciornik ma jednak kwiaty ŻÓŁTE i nie tworzy soczystego owocu; podobny bywa też pozimek (Duchesnea/Potentilla indica) o żółtych kwiatach i mdłym, bezwonnym czerwonym owocu — nietrujący, ale bezwartościowy. Mieszanki: poziomka + jeżyna + malina (liściowa herbatka bazowa), poziomka + mięta + dziurawiec (jelita), poziomka + brzoza + skrzyp (kuracja moczopędna). Owoce zbierane nisko przy ziemi w rejonach występowania lisów należy dokładnie umyć lub sparzyć (profilaktyka bąblowicy).

Przeciwwskazania