Przetacznik bobownik

Opis

Przetacznik bobownik rośnie tam, gdzie płynie czysta, chłodna woda — w źródliskach, rowach i przy brzegach strumieni, często obok rukwi wodnej, z którą bywa mylony. Jego mięsiste, soczyste ziele było w dawnym zielarstwie surowcem „wiosennej kuracji krwi”: jadano je świeże, wyciskano z niego sok, dodawano do sałatek jako środek przeciwszkorbutowy, oczyszczający i moczopędny. To zioło, którego wartość leży w SUROWYM, świeżym surowcu — suszenie prawie całkowicie je pozbawia właściwości, bo ginie i witamina C, i glikozyd aukubina, a mięsiste ziele czernieje. Współcześnie ma znaczenie marginalne, głównie w zielarstwie tradycyjnym i jako dzika roślina jadalna. Uwaga sanitarna jest tu kluczowa: roślina rosnąca w wodzie może przenosić motylicę wątrobową i bakterie chorobotwórcze.

Wygląd

Bylina wodna lub błotna wysokości 20–60 cm, o pędach w dolnej części płożących się i ukorzeniających w węzłach, w górnej podnoszących się. Cała roślina NAGA, mięsista, soczysta i krucha, o łodydze OBŁEJ (walcowatej), grubej, pustej lub gąbczastej w środku — po przełamaniu widać wyraźne kanały powietrzne, przystosowanie do życia w wodzie; łodyga często czerwonawo nabiegła. Liście naprzeciwległe, KRÓTKOOGONKOWE, mięsiste, grube, jajowate do eliptycznych (2–6 cm), o nasadzie zaokrąglonej lub sercowatej, wierzchołku TĘPYM, zaokrąglonym (nie zaostrzonym), brzegu płytko i tępo karbowanym lub prawie całobrzegim, obu stronach lśniąco ciemnozielonych, nagich, gładkich i błyszczących jak natłuszczone. Kwiatostan: LUŹNE, WYDŁUŻONE GRONA wyrastające PARAMI z kątów liści, po obu stronach łodygi — cecha diagnostyczna. Kwiaty drobne, średnicy 5–8 mm, o koronie kołowej, czteropłatkowej, NIEBIESKIEJ lub lazurowoniebieskiej z ciemniejszymi żyłkami i jasnym oczkiem w środku; górny płatek szerszy, dolny węższy; dwa pręciki wystające na boki i jeden słupek. Owoc: drobna, prawie kulista, lekko spłaszczona i płytko wycięta na szczycie torebka. Organ podziemny: cienkie, białawe korzenie przybyszowe wyrastające z płożących się węzłów łodygi (roślina nie ma korzenia palowego).

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie w miejscach mokrych i w płytkiej, wolno płynącej lub stojącej wodzie: w źródliskach, przy strumieniach i potokach, w rowach melioracyjnych, na brzegach stawów i starorzeczy, w mokrych zagłębieniach łąk, przy wypływach wód gruntowych i w podmokłych olsach. Typowo rośnie z częścią pędu zanurzoną, a częścią wystającą nad wodę. Wskaźnik wód czystych do umiarkowanie eutroficznych i gleb stale mokrych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Podłoże stale MOKRE lub zalane płytką wodą (do ok. 20 cm), muliste, żyzne, zasobne w wapń i azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5). Roślina nie znosi przesychania — na suchym stanowisku ginie w kilka dni. W pełni mrozoodporna w polskich warunkach: zimuje z zielonymi, płożącymi pędami pod wodą i w zimniejsze zimy pozostaje jednym z niewielu zielonych roślin nad brzegiem strumienia. GDZIE NIE ZBIERAĆ (najważniejsze przy tym gatunku): nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych i przy pastwiskach, ze zbiorników przy oczyszczalniach, z wód poniżej gospodarstw i zabudowań, z wód stojących i zamulonych, z okolic pastwisk bydła i owiec oraz z jakiegokolwiek cieku o niepewnej czystości — roślina rośnie zanurzona i przenosi na sobie zanieczyszczenia mikrobiologiczne oraz cysty pasożytów.

Surowiec

świeże ziele (Beccabungae herba, dawniej Herba Beccabungae) — surowiec używany niemal wyłącznie na świeżo, w postaci soku lub sałatki; susz ma znikomą wartość

Termin zbioru

Świeże ziele — od kwietnia do czerwca, przed kwitnieniem i w początkach kwitnienia, gdy pędy są młode, kruche i najbardziej soczyste; w łagodne zimy i wczesną wiosną (marzec) można zbierać przezimowane, zielone pędy — to klasyczny „wiosenny” surowiec witaminowy. Ścinać nożem lub nożyczkami górne, młode, wynurzone części pędów (10–20 cm), nie wyrywać roślin z korzeniami. Zbierać rano, do przewiewnego kosza; ziele jest mięsiste i szybko więdnie oraz czernieje — przerabiać TEGO SAMEGO DNIA, najlepiej w ciągu kilku godzin. Po kwitnieniu (od lipca) ziele gorzknieje, twardnieje i traci wartość.

Skład chemiczny

Świeże ziele: witamina C (znaczna zawartość — stąd tradycyjne zastosowanie przeciwszkorbutowe), glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol — charakterystyczne dla przetaczników), gorycze, garbniki, saponiny, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy, olejki eteryczne w ilościach śladowych, sole mineralne (potas, siarka, żelazo, wapń), związki siarkowe (odpowiadają za lekko ostry, gorczycowaty posmak, choć znacznie słabszy niż u rukwi wodnej). Suszenie niszczy witaminę C i rozkłada aukubinę — susz jest surowcem znacznie uboższym niż świeże ziele.

Właściwości

• Świeże ziele: przeciwszkorbutowe (witamina C), oczyszczające i „poprawiające skład krwi” w rozumieniu tradycyjnym — czyli wspomagające wiosenne kuracje odtruwające, moczopędne (łagodnie), żółciopędne, pobudzające trawienie (gorycze), przeciwzapalne i lekko przeciwbakteryjne (aukubina). Ludowo stosowane przy skazach i wysypkach skórnych, trądziku, świerzbiączce i dolegliwościach wątrobowych, a także jako surowiec wykrztuśny przy przewlekłych nieżytach dróg oddechowych. Zewnętrznie: świeże, roztarte ziele przykładano na wrzody, czyraki, trudno gojące się rany i hemoroidy. Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że działanie bobownika jest łagodne i słabo udokumentowane badawczo — jego pozycja w zielarstwie opiera się na tradycji, nie na farmakologii.

Zastosowanie

Świeże ziele jako warzywo: dokładnie umyte i sparzone lub ugotowane młode pędy dodawać do sałatek, zup i twarożku, garść dziennie w kuracji wiosennej trwającej 2–4 tygodnie. Sok ze świeżego ziela (klasyczna forma): ziele umyć, sparzyć, zmielić lub zmiksować i wycisnąć przez płótno; pić 1 łyżkę 2–3 razy dziennie, rozcieńczoną w wodzie lub soku, przez 2–4 tygodnie na wiosnę. Sok jest nietrwały — przechowywać w lodówce i zużyć w ciągu 2 dni. Napar z suszonego ziela (forma słabsza, o niewielkiej wartości): 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie po pół szklanki. Zewnętrznie: świeże, roztarte ziele jako okład na wrzody, czyraki i trudno gojące się rany, zmieniać 2 razy dziennie; napar do przemywania skóry. UWAGA SANITARNA nadrzędna wobec wszystkich powyższych zaleceń: ziele zbierane w wodzie musi być przed spożyciem BARDZO DOKŁADNIE UMYTE i SPARZONE albo ugotowane — spożycie surowego, nieumytego ziela z niepewnego cieku niesie realne ryzyko zakażenia motylicą wątrobową i bakteriami kałowymi.

Uwagi dla zielarza

Bobownik to zioło ŚWIEŻE — jeśli nie masz dostępu do świeżego, czystego surowca, sięgnij po inne zioło. Susz jest niemal bezwartościowy: mięsiste ziele przy suszeniu czernieje, traci witaminę C i aukubinę. Jeśli mimo to chcesz go suszyć — pokrój pędy, rozłóż w bardzo cienkiej warstwie i susz szybko, w przewiewie, do 35–40 °C; grubsze pędy odrzuć, bo nie wyschną. ROZPOZNANIE i pomyłki — najważniejsza część warsztatu przy tym gatunku. (1) Rukiew wodna (Nasturtium officinale) rośnie w tych samych źródliskach, ma jednak liście PIERZASTOZŁOŻONE (nie pojedyncze) i BIAŁE, czterokrotne kwiaty krzyżowe oraz wyraźnie ostry, gorczycowaty smak — bobownik ma liście pojedyncze i kwiaty NIEBIESKIE. (2) Przetacznik bluszczykowy i inne drobne przetaczniki lądowe są owłosione i cienkie, nie mięsiste. (3) Największym zagrożeniem przy zbiorze w rowach i nad wodą jest szalej jadowity (Cicuta virosa) i rzepień/pietrasznik — rośliny baldaszkowate, śmiertelnie trujące, rosnące w tych samych siedliskach; mają jednak liście PIERZASTOZŁOŻONE i kwiatostan typu BALDACH, więc pomylenie z bobownikiem wymaga skrajnej nieuwagi — ale nigdy nie zbieraj „na jedno oko” i nigdy nie garściami razem z sąsiednimi roślinami. Zawsze zbieraj pojedyncze, świadomie obejrzane pędy. Bobownik i rukiew wodna są w praktyce ludowej używane zamiennie i często zbierane razem — jest to dopuszczalne, oba są jadalne. Mieszanki: bobownik + mniszek + pokrzywa (wiosenna kuracja oczyszczająca), bobownik + rukiew wodna + rzeżucha (surówka witaminowa).

Przeciwwskazania