Przytulia czepna

Opis

Przytulia czepna to znany każdemu chwast, który przyczepia się do ubrania haczykowatymi szczecinkami — a zarazem jedno z klasycznych ziół limfatycznych zachodniego zielarstwa. Świeże ziele wykorzystuje się głównie w postaci soku i wyciągów, bo suszenie osłabia jego działanie. Roślina działa moczopędnie, przeciwzapalnie i pobudza krążenie chłonki, stąd stosowanie przy powiększonych węzłach chłonnych, obrzękach i przewlekłych problemach skórnych. Rośnie masowo i nie ma potrzeby jej oszczędzać.

Wygląd

Roślina jednoroczna o pędach wiotkich, czepnych, długości 30–150 cm, płożących się lub wspinających po sąsiednich roślinach. Łodyga czterokanciasta, na kantach gęsto pokryta wstecznie skierowanymi, haczykowatymi szczecinkami — po pociągnięciu dłonią wyraźnie „chwyta”. Liście w okółkach po 6–8 (do 9), wąskolancetowate, jednonerwowe, zakończone krótkim, sztywnym kolcem, na brzegu i na nerwie od spodu również zaopatrzone w haczyki. Kwiatostan luźny, wiechowaty, wyrastający z kątów liści; kwiaty bardzo drobne (1,5–2 mm), białawe, czterodziałkowe. Owoc bardzo charakterystyczny i diagnostyczny: dwudzielna rozłupnia o kulistych, ok. 2–4 mm częściach, gęsto pokryta hakowatymi szczecinkami — czepia się sierści i tkanin. System korzeniowy płytki, wiązkowy.

Gdzie rośnie

Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce, na nizinach i w niższych położeniach górskich. Rośnie jako chwast w uprawach zbóż i okopowych, w ogrodach, na przychaciach, śmietniskach, w zaroślach nadrzecznych, na skrajach lasów łęgowych, wzdłuż płotów i rowów. Wskaźnik gleb żyznych, azotowych i świeżych.

Warunki

Stanowisko półcieniste do słonecznego. Gleba żyzna, próchniczna, wilgotna, bogata w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Jako roślina jednoroczna zimuje w postaci nasion, część wschodów pojawia się już jesienią i przezimowuje. Nie zbierać z pól uprawnych (herbicydy!), z pobliża zabudowań gospodarczych, gnojowników i poboczy dróg — roślina lubi azot i chętnie zarasta miejsca skażone.

Surowiec

ziele (Galii aparines herba), najczęściej świeże — sok ze świeżego ziela, wyciąg alkoholowy; susz jako surowiec słabszy

Termin zbioru

Ziele — od maja do lipca, przed zawiązaniem owoców i najlepiej na początku kwitnienia, gdy pędy są jeszcze soczyste. Ścinać całe nadziemne pędy nożyczkami, w rękawicach (szczecinki drażnią skórę). Przerabiać na świeżo, najlepiej tego samego dnia — sok, nalewka, maceracja na zimno. Zbiór po zawiązaniu owoców jest bezwartościowy: pędy są zdrewniałe, a owocki oblepiają surowiec.

Skład chemiczny

Glikozydy irydoidowe (asperulozyd, monotropeina), flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe, kumaryny, kwas cytrynowy i inne kwasy organiczne, sole mineralne (krzemionka, potas), śladowe ilości alkaloidów, czerwony barwnik w korzeniach (jak u marzanny). Świeże ziele zawiera także witaminę C, tracącą aktywność podczas suszenia.

Właściwości

• Klasyczne zioło limfatyczne: pobudza krążenie chłonki i wspomaga drenaż układu limfatycznego przy zastojach, obrzękach i powiększonych, niebolesnych węzłach chłonnych. Moczopędne — zwiększa wydalanie moczu i wspomaga usuwanie produktów przemiany materii, tradycyjnie stosowane przy skłonności do kamicy i przy zapaleniach dróg moczowych. Przeciwzapalne i oczyszczające — pomocniczo w przewlekłych chorobach skóry (łuszczyca, wyprysk, trądzik), gdzie działa „od środka”. Zewnętrznie ściągające i gojące na trudno gojące się rany, oparzenia i owrzodzenia. Lekko przeciwgorączkowe i napotne.

Zastosowanie

Sok ze świeżego ziela (postać najskuteczniejsza): 1–2 łyżki 2–3 razy dziennie, kuracja 2–4 tygodnie. Maceracja na zimno: garść świeżego, rozdrobnionego ziela zalać szklanką zimnej wody, odstawić na noc, odcedzić i wypić rano — tak zachowuje się najwięcej związków wrażliwych na temperaturę. Napar z suszu: 1–2 łyżki ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut, pić 2–3 razy dziennie (działanie słabsze niż świeżego). Nalewka ze świeżego ziela: ziele zalane alkoholem ok. 40–50%, macerowane 2–4 tygodnie, stosowana w niewielkich ilościach w kroplach. Zewnętrznie: okłady z rozgniecionego świeżego ziela lub przemywania naparem. W mieszankach dobrze łączy się z pokrzywą, fiołkiem trójbarwnym i łopianem.

Uwagi dla zielarza

To zioło świeże, nie suche — susz traci znaczną część działania limfatycznego, dlatego stosuje się przede wszystkim sok, nalewkę i macerat na zimno. Jeśli już suszyć, to szybko, w cieniu, w temperaturze do 35 °C, w cienkiej warstwie i po rozdrobnieniu pędów; grube, zbite pęki zaparzają się i pleśnieją. Susz ma szarozieloną barwę i lekki, sianowy zapach. Zbierać w rękawicach — haczyki drażnią skórę dłoni. Owocki po dojrzeniu zanieczyszczają surowiec i są nie do usunięcia, dlatego termin zbioru jest krytyczny. Rozpoznanie: przytulia czepna jako jedyna z rodzaju „lepi się” do ubrania, ma okółki po 6–8 liści i hakowato owłosione owoce; przytulia właściwa ma kwiaty żółte i pachnie miodem, przytulia pospolita ma kwiaty białe, łodygę gładką i nie czepia się.

Przeciwwskazania