Przytulia właściwa

Opis

Przytulia właściwa to najbardziej wartościowa z krajowych przytulii — rozpoznawalna po intensywnie żółtych, miodowo pachnących wiechach i wąskich liściach w gęstych okółkach. Zawiera enzym ścinający mleko, dzięki czemu dawniej służyła jako roślinna podpuszczka przy wyrobie serów (stąd ludowe nazwy „serwatka”, „podpłomyk”). W zielarstwie stosuje się ją jako środek moczopędny, przeciwskurczowy i limfatyczny, a zewnętrznie do przemywania zmian skórnych. Nadal jest to surowiec ludowy, o umiarkowanie udokumentowanym działaniu.

Wygląd

Bylina wysokości 30–100 cm, o pędach wzniesionych lub podnoszących się, sztywniejszych niż u pozostałych przytulii. Łodyga czterokanciasta, gładka lub krótko owłosiona, nieczepna, często zdrewniała u nasady. Liście w gęstych okółkach po 8–12 (najliczniejsze wśród krajowych przytulii), bardzo wąskie — igiełkowate do równowąskich, o brzegach podwiniętych ku dołowi, ciemnozielone i błyszczące z wierzchu, szarawo owłosione od spodu, z jednym wyraźnym nerwem. Kwiatostan to gęsta, wąska, wydłużona wiecha szczytowa, złożona z bardzo licznych, drobnych (2–3 mm) kwiatów o czterech płatkach barwy intensywnie złocistożółtej; kwitnąca roślina wydziela silny, słodki, miodowy zapach. Owoc to naga, gładka, dwudzielna rozłupnia, czarniejąca po dojrzeniu — bez haczyków. Kłącze pełzające, rozłogowe; korzenie zawierają czerwony barwnik.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie na łąkach świeżych i suchych, murawach, wydmach śródlądowych, miedzach, przydrożach, skarpach, nasypach i w widnych zaroślach. Preferuje miejsca nasłonecznione i cieplejsze niż przytulia pospolita, chętnie na glebach piaszczystych i wapiennych.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe. Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie uboga, sucha do świeżej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,0–7,5). Znosi suszę i niskie temperatury, pełna mrozoodporność. Nie znosi gleb podmokłych i zacienienia. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych i skarp opryskiwanych herbicydami.

Surowiec

ziele (Galii veri herba), rzadziej kwiat (Galii veri flos)

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, w Polsce od czerwca do sierpnia. Ścinać kwitnące wierzchołki pędów (górne 20–30 cm), w słoneczny dzień, w godzinach przedpołudniowych po obeschnięciu rosy, gdy zapach miodowy jest najsilniejszy. Kwiat — same rozkwitłe wiechy, oskubywane z pędów w pełni kwitnienia; surowiec cenniejszy, ale pracochłonny. Zbiór po przekwitnięciu jest bezwartościowy: pędy drewnieją, kwiaty czernieją.

Skład chemiczny

Glikozydy irydoidowe (asperulozyd, monotropeina), flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny, rutyna), kumaryny, garbniki, kwasy fenolowe, olejek eteryczny (odpowiedzialny za miodowy zapach), enzym ścinający mleko o działaniu podpuszczkowym, kwasy organiczne, sole mineralne; w korzeniach czerwone barwniki antrachinonowe (jak u marzanny barwierskiej).

Właściwości

• Moczopędne i wspomagające wypłukiwanie dróg moczowych — tradycyjnie przy skłonności do kamicy, piasku nerkowego i nawracających infekcjach pęcherza. Przeciwskurczowe i uspokajające, w ludowym zielarstwie stosowane przy napięciu nerwowym i bezsenności (napar wieczorny). Limfatyczne — wspomaga drenaż chłonki i stosowane bywa przy powiększonych węzłach chłonnych, podobnie jak przytulia czepna. Ściągające i przeciwzapalne (garbniki), pomocniczo przy nieżytach przewodu pokarmowego. Zewnętrznie gojące i odkażające: przemywania i okłady przy trudno gojących się ranach, owrzodzeniach, wyprysku i trądziku. Enzym ścinający mleko wykorzystywany w serowarstwie jako roślinna podpuszczka.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, odcedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance przy dolegliwościach dróg moczowych; wieczorna szklanka jako środek uspokajający. Napar z kwiatów: 1 łyżka na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut. Nalewka ze świeżego ziela: ziele zalane alkoholem ok. 40%, macerowane 2–4 tygodnie, stosowana w kroplach. Zewnętrznie: mocny napar (3 łyżki na szklankę) do przemywania skóry, okładów na rany i owrzodzenia oraz do kąpieli. W kuchni: świeże kwitnące wiechy do aromatyzowania mleka i do wyrobu serów (dawna roślinna podpuszczka), a także jako dodatek zapachowy do napojów. W mieszankach dobrze łączy się ze skrzypem, brzozą i nawłocią (drogi moczowe) oraz z melisą i chmielem (uspokajająco).

Uwagi dla zielarza

Suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — w wyższej temperaturze ulatnia się olejek i ginie miodowy zapach, który jest najlepszym wskaźnikiem jakości surowca. Dobry susz ma żółte, niesczerniałe kwiaty i wyraźny słodkawy zapach; surowiec bezwonny, brunatny lub zbrylony jest bezwartościowy. Rozdrobnić pędy przed suszeniem, bo zbite pęki zaparzają się. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Częsty błąd: zbieranie razem z przytulią pospolitą (białe kwiaty) rosnącą na tej samej łące — rozdzielać już przy zbiorze, po barwie kwiatostanu. Uwaga na mieszańce obu gatunków o kwiatach bladożółtych, kremowych — ich nie zbierać. Świeże ziele może ścinać mleko, co jest zaletą w serowarstwie, ale zaskoczeniem przy przygotowywaniu naparów mlecznych.

Przeciwwskazania