Psianka czarna

Opis

Psianka czarna to pospolity chwast ogrodów i pól, zawierający glikoalkaloidy — przede wszystkim solaninę i solasoninę. Cała roślina jest trująca, a szczególnie niedojrzałe, zielone jagody, które bywają zjadane przez dzieci i są najczęstszą przyczyną zatruć. Dawne zielarstwo używało jej zewnętrznie jako środka przeciwbólowego i przeciwzapalnego, ale współcześnie nie jest to surowiec do samodzielnego stosowania. Opisujemy ją przede wszystkim po to, by zielarz umiał ją rozpoznać i odrzucić przy zbiorze innych roślin.

Wygląd

Roślina jednoroczna wysokości 20–70 cm, o pokroju krzaczastym, silnie rozgałęzionym. Łodyga wzniesiona, kanciasta, w górnej części często oskrzydlona wąskimi listewkami, naga lub krótko owłosiona, czasem z ciemnofioletowym nabiegiem. Liście skrętoległe, ogonkowe, jajowate do romboidalnych, zaostrzone, o brzegu całobrzegim, falistym lub grubo, nieregularnie ząbkowanym (wcinano-ząbkowanym), użyłkowanie pierzaste. Kwiatostan to skrętek — luźny, kilku- do kilkunastokwiatowy pęczek wyrastający NIE z kąta liścia, lecz między liśćmi, na wspólnej szypule. Kwiaty gwiazdkowate, o średnicy 6–10 mm, korona biała, głęboko pięciodzielna, z odgiętymi łatkami, w środku wyraźny żółty stożek zrośniętych pylników — cecha diagnostyczna wszystkich psianek. Owoc to kulista jagoda średnicy 6–10 mm, początkowo zielona, po dojrzeniu MATOWO CZARNA (u odmiany żółtoowocowej — żółtawa), zwisająca w luźnych gronkach, z pozostałym po kielichu, odgiętym okrywkiem. Korzeń wiązkowy, płytki.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce na niżu i pogórzu, rzadszy w górach. Rośnie jako chwast w ogrodach warzywnych, uprawach okopowych i kukurydzy, na śmietniskach, przychaciach, gruzowiskach, w rowach, na brzegach wód i wszędzie tam, gdzie gleba jest żyzna i zaburzona. Wskaźnik gleb azotowych i świeżo przekopanych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, próchniczna, zasobna w azot, świeża, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Roślina jednoroczna, zamiera przy pierwszych przymrozkach, zimuje w postaci nasion, które zachowują zdolność kiełkowania w glebie przez wiele lat. Nie jest to roślina do uprawy ani do zbioru — jeśli rośnie w ogrodzie, w którym bywają dzieci, należy ją usuwać wraz z owocami.

Surowiec

ziele (Solani nigri herba) — surowiec silnie działający, historyczny; obecnie nieużywany w praktyce zielarskiej. Roślina NIE nadaje się do samodzielnego stosowania w żadnej postaci.

Termin zbioru

Nie zaleca się zbioru na własny użytek. Historycznie ziele zbierano w okresie kwitnienia (lipiec–wrzesień), a surowiec przetwarzano wyłącznie przemysłowo. W praktyce ogrodniczej i zielarskiej psiankę czarną się rozpoznaje i usuwa, a nie zbiera — zwłaszcza z upraw warzywnych, gdzie jej owoce mogą zanieczyścić zbiór jagód czy fasoli.

Skład chemiczny

Glikoalkaloidy steroidowe: solanina, solasonina, solamargina, chakonina (aglikon: solanidyna, solasodyna) — zawartość zmienna w zależności od stanowiska, pory roku i stopnia dojrzałości; najwyższa w niedojrzałych, zielonych jagodach i w młodym zielu, w dojrzałych czarnych owocach wyraźnie niższa. Ponadto saponiny steroidowe, glikozydy, garbniki, flawonoidy, kwasy organiczne, witamina C w owocach. Zmienność chemiczna gatunku jest duża — to dodatkowy powód, dla którego surowca nie da się bezpiecznie dawkować domowymi metodami.

Właściwości

• W dawnym lecznictwie przypisywano zielu psianki czarnej działanie przeciwbólowe, uspokajające, przeciwświądowe, przeciwzapalne i przeciwskurczowe; stosowano ją zewnętrznie w formie okładów i maści na hemoroidy, świąd skóry i bolesne stany zapalne. Współcześnie glikoalkaloidy psianki są przedmiotem badań (m.in. działanie cytotoksyczne solamarginy i solasoniny), ale nie przekłada się to na żadne zastosowanie samoleczeniowe. Zatrucie objawia się nudnościami, wymiotami, bólami brzucha, biegunką, rozszerzeniem źrenic, przyspieszeniem tętna, zaburzeniami świadomości, a w ciężkich przypadkach depresją ośrodka oddechowego. W praktyce jest to roślina do rozpoznania i unikania, a nie do stosowania.

Zastosowanie

Surowiec NIE nadaje się do samodzielnego stosowania — ani wewnętrznie, ani zewnętrznie. Nie podajemy dawek, ponieważ zawartość glikoalkaloidów w roślinie jest zmienna i niemożliwa do oszacowania w warunkach domowych, a granica między dawką działającą a toksyczną jest wąska. Nie sporządzać naparów, odwarów, nalewek, soków, maści ani okładów z psianki czarnej. Jakiekolwiek preparaty zawierające glikoalkaloidy psiankowatych występują wyłącznie jako produkty apteczne lub badawcze i stosuje się je pod nadzorem lekarza. W razie zjedzenia owoców — zwłaszcza przez dziecko — natychmiast skontaktować się z ośrodkiem toksykologicznym lub wezwać pomoc medyczną, zabierając ze sobą próbkę rośliny.

Uwagi dla zielarza

To roślina, którą zielarz musi umieć rozpoznać, żeby jej NIE zebrać. Najgroźniejsze pomyłki: (1) czarne jagody psianki bywają brane za jagody czarnego bzu — bez ma owoce w płaskich, szerokich baldachach na czerwonawych szypułkach, na krzewie o liściach pierzastych, psianka to zielna roślina o liściach pojedynczych i owocach w luźnych, zwisających gronkach; (2) mylenie z pokrzykiem wilczą jagodą (Atropa belladonna) — pokrzyk ma jagody znacznie większe, błyszczące, osadzone pojedynczo w gwiazdkowatym, rozpostartym kielichu i jest jeszcze bardziej trujący; (3) w ogrodzie psianka czarna rośnie często wprost między warzywami — dojrzałe owoce potrafią trafić do zbioru fasoli szparagowej czy jagód. Rozpoznanie pewne: białe, gwiazdkowate kwiaty z żółtym stożkiem pylników plus matowo czarne, kuliste jagody w gronku. Nie sadzić, nie tolerować w ogrodach, w których przebywają dzieci — usuwać wraz z owocami, w rękawicach.

Przeciwwskazania