Solanum dulcamara
Trująca pnąca się półkrzewinka wilgotnych zarośli; surowcem są zdrewniałe pędy o smaku najpierw gorzkim, potem słodkim.
Psianka słodkogórz to jedyny krajowy przedstawiciel rodzaju Solanum o pnącym, częściowo zdrewniałym pędzie. Nazwa gatunkowa opisuje smak młodej łodygi: przy żuciu najpierw wyraźnie gorzka, po chwili mdławo słodka. Roślina zawiera glikoalkaloidy steroidowe i jest trująca w każdej części — szczególnie niebezpieczne dla dzieci są czerwone, jaskrawe jagody. W ziołolecznictwie surowcem są wyłącznie młode zdrewniałe pędy, dawniej stosowane w dermatologii przy uporczywych wypryskach i łuszczycy. Dziś jest to surowiec archaiczny, o znaczeniu głównie historycznym i homeopatycznym, niedopuszczony do samodzielnego stosowania.
Półkrzew o pędach pnących lub płożących, długości 30–200 cm, u nasady zdrewniałych, wyżej zielnych i wijących się między gałązkami krzewów — roślina nie ma wąsów czepnych ani przylg, opiera się pędem o podporę. Łodyga obła do kanciastej, wewnątrz z białym rdzeniem, na przełamaniu widoczna jasna warstwa korkowa. Liście skrętoległe, ciemnozielone, sercowato-jajowate i zaostrzone, przy czym najbardziej charakterystyczne są liście z 1–2 małymi, oddzielnymi listkami (uszkami) u nasady blaszki — cecha diagnostyczna gatunku. Kwiatostan to zwisający, wierzchotkowaty podbaldach wyrastający naprzeciw liścia (nie z kąta liścia). Kwiat gwiazdkowaty, o pięciu odgiętych ku tyłowi fioletowych płatkach, z jaskrawożółtym stożkiem zrośniętych pylników w środku — sylwetka jak u kwiatu ziemniaka, ale fioletowa. Owocem jest jajowata, lśniąca jagoda, dojrzewająca od zielonej przez żółtą i pomarańczową do jaskrawoczerwonej; na jednej gałązce widuje się jednocześnie owoce w różnych fazach dojrzewania. Kłącze cienkie, pełzające.
Gatunek pospolity w całej Polsce, po niższe położenia górskie. Rośnie na siedliskach wilgotnych i żyznych: w łęgach i olsach, w zaroślach nadrzecznych, nad brzegami stawów, rowów i starorzeczy, w wiklinach, na wilgotnych rumowiskach i przy płotach. Często pnie się po wierzbach, bzie czarnym i chmielu. Znosi też siedliska ruderalne i słone, spotykana bywa w nadmorskich szuwarach.
Stanowisko półcieniste do słonecznego, zawsze o wysokiej wilgotności podłoża. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub mulista, wilgotna do okresowo zalewanej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,0–8,0), zasobna w azot. Pełna mrozoodporność w warunkach polskich — pędy zielne przemarzają, zdrewniała podstawa i kłącze zimują bez okrywania. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych, poboczy dróg i terenów zalewowych poniżej oczyszczalni — roślina rośnie w miejscach, w których gromadzą się spływy azotanowe i metale ciężkie. Uprawa w ogrodach dostępnych dla dzieci jest niewskazana ze względu na atrakcyjne, trujące jagody.
łodyga, czyli młode zdrewniałe pędy (Dulcamarae stipites, dawniej Solani dulcamarae stipites). Surowiec silnie działający — wyłącznie do przetwórstwa farmaceutycznego, nie do samodzielnego użytku.
Zdrewniałe pędy (jedyny surowiec) — wczesną wiosną przed rozwojem liści (marzec–kwiecień) albo późną jesienią po opadnięciu liści (październik–listopad), gdy roślina nie prowadzi wegetacji. Ścina się dwu- i trzyletnie pędy grubości ołówka, pozbawione liści i owoców, tnie na kawałki 2–5 cm i suszy. Pędów jednorocznych, zielnych, oraz liści i owoców się nie zbiera. Zbiór wyłącznie w rękawicach.
Glikoalkaloidy steroidowe (m.in. solasonina, solamargina, tomatydenol i pochodne solaniny) — grupa odpowiadająca za toksyczność; saponiny steroidowe (soladulcydyna i jej glikozydy), skąd wyraźnie gorzko-słodki smak surowca; garbniki, kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne. Zawartość i profil glikoalkaloidów silnie zmieniają się z wiekiem pędu i porą roku, dlatego surowiec nie jest standaryzowany w warunkach domowych.
Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania. Nie sporządza się z niego naparów, odwarów ani nalewek na własny użytek; nie podaje się dawek, bo margines między dawką leczniczą a toksyczną jest wąski, a zawartość glikoalkaloidów w surowcu waha się w szerokim zakresie. Psianka słodkogórz może być stosowana wyłącznie w postaci gotowych preparatów aptecznych o znanej zawartości substancji czynnych, na zlecenie i pod kontrolą lekarza lub w praktyce homeopatycznej. Jagody są trujące i nie mają żadnego zastosowania. Zbieraczom pozostaje rola dostawcy surowca do przetwórstwa — nigdy użytkownika końcowego.
Pędy suszyć w cieniu i przewiewie w temperaturze do 40 °C; dobrze wysuszony surowiec jest szarobrunatny z zewnątrz, na przekroju widać białawy rdzeń, łamie się z trzaskiem i ma najpierw gorzki, potem słodkawy smak — nie należy jednak testować smaku poprzez połykanie. Przechowywać oddzielnie od surowców spożywczych, w naczyniu wyraźnie opisanym jako surowiec trujący, poza zasięgiem dzieci. Typowy błąd: zbiór zielnych, jednorocznych pędów z liśćmi zamiast pędów zdrewniałych — surowiec jest wtedy silniejszy i bardziej nieprzewidywalny. Rozpoznanie w terenie: fioletowe gwiazdkowate kwiaty z żółtym stożkiem pylników, uszkowate listki u nasady blaszki liściowej i pnący pokrój. Mylona bywa z psianką czarną (Solanum nigrum) — ta jest wzniesioną, niepnącą rośliną jednoroczną o białych kwiatach i czarnych jagodach; z wilczą jagodą (Atropa belladonna) — krzewiasta bylina o dzwonkowatych brunatnofioletowych kwiatach i czarnych, dużych jagodach; oraz z psianką ziemniakiem, której kwiaty są białe lub blado fioletowe, a pokrój wzniesiony. Żadnej z tych roślin nie zbiera się na własny użytek.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.