Pszeniec gajowy

Opis

Pszeniec gajowy to jednoroczny półpasożyt korzeniowy: ma zielone liście i sam prowadzi fotosyntezę, ale przez ssawki na korzeniach pobiera wodę i sole mineralne od traw, turzyc i drzew. Najbardziej rzuca się w oczy kontrastem barw — intensywnie fioletowe lub niebieskawe przysadki nad złocistożółtymi kwiatami, stąd ludowa nazwa „brat i siostra”. Roślina zawiera glikozydy irydoidowe, w tym aukubinę; nasiona są trujące i dawniej powodowały zatrucia po zanieczyszczeniu nimi ziarna zbóż — mąka nabierała gorzkiego smaku i sinawej barwy. W polskim ziołolecznictwie pszeniec gajowy nie jest surowcem: nie ma udokumentowanego zastosowania leczniczego i nie należy go zbierać na własny użytek.

Wygląd

Roślina jednoroczna wysokości 15–50 cm, o łodydze wzniesionej, czworokanciastej, owłosionej, zwykle rozgałęzionej, często z fioletowym nabiegiem. Liście naprzeciwległe, siedzące lub krótkoogonkowe, lancetowate do jajowatolancetowatych, zaostrzone, całobrzegie, u nasady czasem z kilkoma szczeciniastymi ząbkami. Kwiatostan to jednostronne grono w kątach górnych przysadek — kwiaty zwrócone wszystkie w jedną stronę. Cecha diagnostyczna: przysadki kwiatostanowe są duże, sercowato-lancetowate, głęboko ząbkowane u nasady i jaskrawo zabarwione na fioletowo, niebieskofioletowo lub sinofioletowo, tworząc barwną „czapę” nad kwiatami — to właśnie kontrast fioletowych przysadek i żółtych kwiatów odróżnia ten gatunek od pozostałych krajowych pszeńców, u których przysadki są zielone. Kwiat grzbiecisty, dwuwargowy, rurkowaty, złocistożółty do pomarańczowożółtego, o zamkniętej gardzieli. Owocem jest jajowata torebka zawierająca 1–4 duże, podłużne, jasne nasiona z elajosomem, roznoszone przez mrówki — nasiona przypominają wielkością i kształtem ziarniaki zbóż, stąd nazwa rodzajowa. Korzeń palowy, słabo rozwinięty, z ssawkami (haustoriami) przyczepionymi do korzeni roślin żywicielskich.

Gdzie rośnie

Gatunek w Polsce częsty, choć nierównomiernie rozmieszczony — pospolitszy w części wschodniej i południowo-wschodniej kraju, rzadszy na zachodzie i północnym zachodzie. Rośnie w widnych lasach liściastych i mieszanych, zwłaszcza w grądach i dąbrowach świetlistych, w zaroślach, na skrajach lasów, w zrębach, na śródleśnych polanach i przydrożach leśnych. Gatunek wskaźnikowy siedlisk żyznych, umiarkowanie ciepłych i świetlistych; ustępuje z lasów zacienionych i z runa zdominowanego przez jeżyny. Od nizin po piętro regla dolnego.

Warunki

Stanowisko półcieniste do prześwietlonego, w pełnym cieniu nie zawiązuje nasion. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5), zasobna w wapń. Wilgotność umiarkowana. Roślina jednoroczna — nie zimuje jako roślina, zimują nasiona, więc kwestia mrozoodporności jej nie dotyczy; nasiona wymagają chłodnej stratyfikacji zimowej, by wykiełkować wiosną. Uprawa w ogrodzie jest praktycznie niemożliwa: jako półpasożyt wymaga obecności roślin żywicielskich (traw, turzyc, drzew), bez których siewki zamierają. Nie zbierać z przydroży leśnych zanieczyszczonych spalinami ani ze zrębów opryskiwanych herbicydami — jakkolwiek surowca nie zbiera się w ogóle do celów leczniczych.

Surowiec

Roślina bez zastosowania leczniczego w polskim zielarstwie. Nie ma uznanego surowca farmakopealnego; ziele bywało w medycynie ludowej (głównie wschodniosłowiańskiej) stosowane zewnętrznie do kąpieli, ale nasiona są trujące i całej rośliny nie zbiera się dziś do celów leczniczych. Znaczenie: roślina miododajna i wskaźnikowa dla siedlisk lasów świetlistych.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru na cele lecznicze — surowiec nie jest stosowany, a nasiona są trujące. Dla porządku: roślina kwitnie od czerwca do września, pełnia kwitnienia przypada na lipiec, nasiona dojrzewają od lipca do sierpnia i szybko wysypują się z torebek. Zbiór nasion do celów przyrodniczych (odtwarzanie płatów grądowych) prowadzi się tuż przed pełnym dojrzewaniem, gdy torebki brunatnieją, a nasiona są jeszcze w środku; nasiona szybko tracą zdolność kiełkowania i wysiewa się je jesienią tego samego roku.

Skład chemiczny

Glikozydy irydoidowe, przede wszystkim aukubina, a także katalpol i melampiryna — to one odpowiadają za gorzki smak i toksyczność nasion. Ponadto flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki, alkaloidy w śladowych ilościach, śluzy. Nasiona zawierają najwięcej irydoidów. Skład nie jest dobrze zbadany i nie jest standaryzowany, dlatego nie należy przypisywać roślinie konkretnych ilości substancji czynnych ani działania.

Właściwości

• Roślina nie ma udokumentowanego działania leczniczego i nie jest stosowana w polskiej fitoterapii. W medycynie ludowej wschodniej Europy ziele bywało używane zewnętrznie — do kąpieli i obmywań przy świerzbiączce, wysypkach i świądzie skóry, a odwar do przemywania trudno gojących się miejsc; przypisywano mu działanie ściągające i przeciwświądowe, co można wiązać z zawartością garbników i irydoidów, ale nie jest to poparte badaniami. Nasiona działają toksycznie na ośrodkowy układ nerwowy. Roślina ma za to realne znaczenie ekologiczne: jest ważnym gatunkiem miododajnym oraz rośliną żywicielską gąsienic motyla przeplatki maturny.

Zastosowanie

Nie stosować. Pszeniec gajowy nie jest surowcem zielarskim i nie sporządza się z niego naparów, odwarów ani nalewek do stosowania wewnętrznego — nasiona zawierają trujące irydoidy, a zawartość substancji czynnych w zielu nie jest znana ani standaryzowana. Nie podaje się dawek, bo nie ma bezpiecznego, potwierdzonego dawkowania. Wzmiankowane w piśmiennictwie ludowym kąpiele i obmywania z odwaru ziela należy traktować jako informację historyczną, nie jako zalecenie. Nie ma żadnych gotowych preparatów aptecznych z tym gatunkiem. Roślinę pozostawić w lesie — jest cenna dla owadów i stanowi wskaźnik dobrze zachowanego grądu.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie w terenie: jaskrawofioletowe, ząbkowane przysadki nad żółtymi, dwuwargowymi kwiatami zebranymi w jednostronne grono — kombinacja niespotykana u innych krajowych roślin runa. Odróżnienie od pokrewnych: pszeniec zwyczajny (Melampyrum pratense) ma przysadki zielone i kwiaty bladożółte, ustawione luźno i skierowane w dwie strony; pszeniec grzebieniasty (M. cristatum) ma gęsty, czworoboczny, grzebieniasty kłos z podwiniętymi przysadkami; pszeniec różowy (M. arvense) ma różowe przysadki i różowoczerwone kwiaty. Nasiona pszeńców przypominają ziarniaki zbóż i dawniej trafiały do mąki — zanieczyszczona mąka miała gorzki smak i szarosiną barwę, a pieczywo z niej wywoływało zatrucia zwane „mączką pijaną”; to główny powód, dla którego roślina jest w piśmiennictwie opisywana jako chwast zbóż. Nie prowadzi się suszenia ani przechowywania tego surowca. Uwaga: zbieracze ziół mylą go czasem z dziewanną lub żmijowcem po samej barwie kwiatu — decyduje kształt przysadek i grzbiecisty, dwuwargowy kwiat.

Przeciwwskazania