Pszeniec zwyczajny

Opis

Pszeniec zwyczajny jest najpospolitszym krajowym pszeńcem i typowym półpasożytem korzeniowym runa leśnego — sam prowadzi fotosyntezę, ale wodę i sole mineralne wysysa ssawkami z korzeni traw, borówek, wrzosów i drzew. Mimo nazwy „łąkowy” (pratense) rośnie przede wszystkim w borach i lasach, nie na łąkach. Cała roślina zawiera glikozydy irydoidowe, a nasiona są trujące i dawniej zanieczyszczały ziarno zbóż, nadając mące gorzki smak i sinawą barwę. W polskim ziołolecznictwie nie ma zastosowania leczniczego — nie jest surowcem farmakopealnym i nie należy go zbierać do użytku wewnętrznego.

Wygląd

Roślina jednoroczna wysokości 10–40 cm, o łodydze wzniesionej lub podnoszącej się, czterokanciastej, cienkiej, zwykle widlasto rozgałęzionej, słabo owłosionej. Liście naprzeciwległe, siedzące lub krótkoogonkowe, wąskolancetowate do równowąskich, zaostrzone, całobrzegie. Kwiaty wyrastają pojedynczo w kątach liści i przysadek, tworząc luźne, ulistnione grono — kwiaty stoją parami i są skierowane w dwie przeciwne strony, kwiatostan nie jest jednostronny ani zbity. Cecha diagnostyczna: przysadki są ZIELONE, podobne do liści, całobrzegie lub tylko u nasady z kilkoma szczeciniastymi ząbkami — nie są jaskrawo zabarwione, co odróżnia ten gatunek od pszeńca gajowego (fioletowe przysadki), różowego (różowe) i grzebieniastego (gęsty, grzebieniasty kłos). Kwiat grzbiecisty, dwuwargowy, wąskorurkowaty, długości do 2 cm, bladożółty do kremowobiałego, o gardzieli zwykle zamkniętej i wardze dolnej często wyraźniej żółtej; spotyka się formy o gardzieli intensywnie pomarańczowożółtej. Owocem jest spłaszczona, jajowata torebka z 1–4 dużymi, podłużnymi, jasnymi nasionami zaopatrzonymi w elajosom, roznoszonymi przez mrówki; nasiona przypominają kształtem ziarniaki zbóż. Korzeń palowy, cienki, z haustoriami na korzeniach roślin żywicielskich.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro regla górnego. Rośnie w borach sosnowych i świerkowych, w lasach mieszanych, kwaśnych dąbrowach i buczynach, w widnych zaroślach, na wrzosowiskach i skrajach lasów; typowy składnik runa boru świeżego, często obok borówki czarnej, wrzosu i śmiałka pogiętego. Wskaźnik siedlisk ubogich i kwaśnych, w przeciwieństwie do pszeńca gajowego, który wybiera żyzne grądy. Rzadziej spotykany na łąkach, mimo nazwy gatunkowej.

Warunki

Stanowisko półcieniste do prześwietlonego. Gleba uboga, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, kwaśna do silnie kwaśnej (pH 4,0–6,0), próchniczna warstwowo (surowa próchnica leśna), świeża do umiarkowanie suchej. Roślina jednoroczna — zimują wyłącznie nasiona, wymagające chłodnej stratyfikacji; mrozoodporność samej rośliny nie ma znaczenia. Uprawa ogrodowa praktycznie niewykonalna: jako półpasożyt wymaga obecności roślin żywicielskich (traw, wrzosowatych, drzew iglastych), bez których siewki giną w kilka tygodni. Nie zbierać przy leśnych drogach z ruchem, przy parkingach śródleśnych i na zrębach opryskiwanych — choć surowca do celów leczniczych nie zbiera się w ogóle.

Surowiec

Roślina bez zastosowania leczniczego w polskim zielarstwie. Nie ma uznanego surowca; ziele (dawniej Melampyri herba) było wzmiankowane w medycynie ludowej wyłącznie do stosowania zewnętrznego, ale nasiona są trujące i całości nie zbiera się dziś do celów leczniczych. Realne znaczenie: roślina miododajna, wskaźnikowa dla ubogich siedlisk borowych i pokarmowa dla owadów.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru na cele lecznicze — surowiec nie jest stosowany, a nasiona są trujące. Dla porządku: kwitnie od maja do września, pełnia w czerwcu i lipcu; nasiona dojrzewają od lipca do sierpnia i szybko wysypują się z torebek, roznoszone przez mrówki. Zbiór nasion wyłącznie do celów przyrodniczych, tuż przed pełnym dojrzewaniem torebek; nasiona szybko tracą żywotność i wysiewa się je jesienią tego samego roku.

Skład chemiczny

Glikozydy irydoidowe — aukubina, katalpol, melampiryna i pokrewne; to one odpowiadają za gorycz i toksyczność, a ich najwyższe stężenie występuje w nasionach. Ponadto flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki, śluzy. Skład roślin z rodzaju Melampyrum jest słabo zbadany i nie ma standaryzowanych zawartości — nie należy podawać liczb ani przypisywać roślinie konkretnych ilości substancji czynnych.

Właściwości

• Roślina nie ma udokumentowanego działania leczniczego i nie jest stosowana w polskiej fitoterapii. W dawnym piśmiennictwie ludowym, głównie wschodnioeuropejskim, odwar z ziela stosowano wyłącznie zewnętrznie — do kąpieli i obmywań przy świądzie, wysypkach i świerzbiączce, a także do przemywań głowy; przypisywano mu działanie ściągające i przeciwświądowe, co można łączyć z zawartością garbników, lecz nie ma na to dowodów. Nasiona działają toksycznie, z depresyjnym wpływem na ośrodkowy układ nerwowy. Wartość rośliny jest przyrodnicza: jest miododajna i stanowi ważny składnik runa borowego oraz pokarm gąsienic motyli z rodzaju przeplatek.

Zastosowanie

Nie stosować. Pszeniec zwyczajny nie jest surowcem zielarskim; nie sporządza się z niego naparów, odwarów ani nalewek do użytku wewnętrznego. Nasiona zawierają trujące irydoidy, a zawartość substancji czynnych w zielu jest nieznana i niestandaryzowana, więc nie istnieje bezpieczne, potwierdzone dawkowanie i nie podaje się tu żadnych dawek. Historyczne kąpiele i obmywania z odwaru ziela należy traktować jako informację etnobotaniczną, nie zalecenie. Nie ma preparatów aptecznych z tym gatunkiem. Roślinę pozostawić w lesie.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie w terenie: bladożółte, wąskorurkowate, dwuwargowe kwiaty stojące parami w kątach ZIELONYCH, liściokształtnych przysadek, na cienkiej, widlasto rozgałęzionej łodydze, w runie boru lub kwaśnej dąbrowy. Odróżnienie od krewnych: pszeniec gajowy ma jaskrawofioletowe przysadki i złocistożółte kwiaty w jednostronnym gronie, rośnie w żyznych grądach; pszeniec grzebieniasty ma zbity, czworoboczny kłos z podwiniętymi, grzebieniastymi przysadkami; pszeniec różowy ma różowoczerwone kwiaty. Same zaś kwiaty pszeńca zwyczajnego bywają mylone z kwiatami dziewanny (te są promieniste, pięciopłatkowe, w gęstym kłosie) i z kwiatami żmijowca (niebieskie). Nasiona pszeńców przypominają ziarniaki zbóż i historycznie zanieczyszczały mąkę, nadając jej gorzki smak i sinawą barwę oraz wywołując zatrucia. Nie prowadzi się suszenia ani przechowywania tego surowca. Roślina jest cennym elementem runa — jej masowy zbiór szkodzi lokalnym populacjom motyli.

Przeciwwskazania