Punarnava

Opis

Punarnava to płożąca bylina z rodziny nocnicowatych (Nyctaginaceae), jedno z podstawowych ziół ajurwedy, gdzie zaliczana jest do grupy rasajana. Sanskrycka nazwa oznacza „ta, która odnawia” — nawiązuje zarówno do odbijania rośliny po porze suchej, jak i do jej tradycyjnego zastosowania regeneracyjnego. W medycynie indyjskiej używa się jej głównie przy obrzękach, zatrzymaniu wody i dolegliwościach nerkowych. Surowcem jest przede wszystkim korzeń, rzadziej całe ziele. W Europie występuje wyłącznie jako surowiec importowany — susz, proszek i ekstrakty standaryzowane.

Wygląd

Bylina o pędach rozesłanych po ziemi, rozgałęzionych, osiągających 0,5–1 m długości, rzadko podnoszących się. Łodygi cienkie, obłe, często czerwonawe lub purpurowe, w węzłach nabrzmiałe i owłosione. Liście naprzeciwległe, ale w każdej parze wyraźnie różnej wielkości (anizofilia — cecha diagnostyczna), jajowate do niemal okrągłych, o brzegu całym lub lekko falistym, na spodzie białawe, na krótkich ogonkach. Kwiaty drobne (2–5 mm), różowe do purpurowych, zebrane po kilka w luźne, wierzchotkowate baldaszki wyrastające na długich, cienkich szypułach z kątów liści. Owoc to lepki, gruczołowato owłosiony, maczugowaty niełupkowaty owoc rozprzestrzeniający się przez przyczepianie do sierści i odzieży. Korzeń palowy, mięsisty, wrzecionowaty, szarobrunatny z zewnątrz, jaśniejszy w przekroju.

Gdzie rośnie

Gatunek pantropikalny — pochodzi z Indii i obszarów tropikalnych Azji, rozprzestrzeniony w Afryce, Ameryce Południowej i na wyspach Pacyfiku. Rośnie jako roślina ruderalna: przy drogach, na miedzach, ugorach, w uprawach i na nieużytkach, na terenach o wyraźnej porze suchej. W Polsce nie występuje i nie jest uprawiana — surowiec sprowadzany jest z Indii (Radżastan, Kerala, Madhja Pradeś) oraz Sri Lanki.

Warunki

Roślina tropikalna i subtropikalna, całkowicie nieodporna na mróz — ginie już przy pierwszych przymrozkach, dlatego w Polsce nie ma uprawy gruntowej. Wymaga stanowiska pełnosłonecznego, gleby przepuszczalnej, piaszczysto-gliniastej, ubogiej do średnio zasobnej, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–8,0). Znosi suszę i zasolenie; źle reaguje na zastoiska wody. Ponieważ jako chwast rośnie na poboczach i wysypiskach, przy zakupie surowca kluczowe jest źródło — nie kupować materiału niewiadomego pochodzenia, bo gatunek kumuluje metale ciężkie.

Surowiec

korzeń (Boerhaviae radix), pomocniczo ziele (Boerhaviae herba); w handlu głównie sproszkowany korzeń i ekstrakty

Termin zbioru

Korzeń — zbierany w porze suchej, po zakończeniu wegetacji i przekwitnięciu (w Indiach zwykle listopad–luty), z roślin co najmniej rocznych; wykopywany, myty, krojony wzdłuż i suszony. Uznaje się, że korzenie roślin starszych, grubszych są cenniejsze. Ziele — ścinane w pełni wegetacji, w porze deszczowej lub tuż po niej, rano po obeschnięciu rosy; stosowane też świeże jako warzywo liściowe. W praktyce polskiego zielarza zbioru się nie prowadzi — kupuje się gotowy susz lub proszek.

Skład chemiczny

Alkaloid punarnawina, rotenoidy (boerawinony), lignany (liriodendryna), flawonoidy (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), fitosterole (beta-sitosterol, ekdysteron), kwas ursolowy, kwasy fenolowe, sole potasu i azotany potasu (wiązane z działaniem moczopędnym), ksantony oraz węglowodany. Korzeń zawiera ponadto skrobię i śluzy. Zawartość poszczególnych grup zależy silnie od pory zbioru i pochodzenia surowca.

Właściwości

• Tradycyjnie surowiec moczopędny (diureticum) — zwiększa objętość wydalanego moczu, stosowany przy obrzękach, skąpomoczu i wodobrzuszu. W ajurwedzie opisywany jako środek wspierający czynność nerek i wątroby oraz zmniejszający zastoje płynów. Przypisuje się mu również działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające i hepatoprotekcyjne (badane głównie w modelach zwierzęcych). Ziele używane bywa jako warzywo o wartości odżywczej. Punarnava należy do ziół podawanych w tradycji indyjskiej w kuracjach regenerujących (rasajana), często w połączeniu z gokshurą i guduchi.

Zastosowanie

Odwar z korzenia: 1 łyżeczka rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować pod przykryciem 5–10 minut, odstawić 15 minut; pić do 2 razy dziennie, kuracjami kilkutygodniowymi. Proszek z korzenia: tradycyjnie zażywany w niewielkich dawkach (na czubku łyżeczki) z ciepłą wodą lub mlekiem, 1–2 razy dziennie. Ekstrakty standaryzowane stosować wyłącznie zgodnie z zaleceniem producenta lub terapeuty. Przy każdej kuracji moczopędnej konieczne jest odpowiednie nawodnienie. Ziele świeże w Indiach bywa gotowane i jedzone jak szpinak. Nie stosować jako środka odwadniającego „na odchudzanie” — utrata masy dotyczy wody, nie tkanki tłuszczowej.

Uwagi dla zielarza

Surowiec kupować u dostawców deklarujących badania na metale ciężkie i pestycydy — punarnava rośnie jako chwast przydrożny, a importowane proszki ajurwedyjskie bywają zanieczyszczone. Dobry susz korzenia ma barwę szarobeżową do jasnobrunatnej, wyraźny gorzkawo-ziemisty zapach i łamie się, nie gnie. Proszek zbrylony lub o stęchłym zapachu odrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych pojemnikach, do 12 miesięcy; proszek szybciej traci aktywność niż susz cięty. Uwaga terminologiczna: w handlu pod nazwą „punarnava” występują też inne gatunki Boerhavia (m.in. B. erecta, tzw. „biała punarnava”) oraz — błędnie — Trianthema portulacastrum; sprawdzać nazwę łacińską na etykiecie. Typowy błąd: łączenie z lekami moczopędnymi bez kontroli, co grozi odwodnieniem i zaburzeniami elektrolitowymi.

Przeciwwskazania