Lycoperdon perlatum
Pospolita purchawka o gruszkowatym owocniku pokrytym kolczastymi brodawkami — młoda jadalna, dojrzała używana ludowo jako środek tamujący krwawienie.
Purchawka chropowata to jeden z najpospolitszych grzybów polskich lasów, rozpoznawalny po maczugowatym owocniku pokrytym stożkowatymi brodawkami, które po odpadnięciu zostawiają siateczkowaty wzór. Młode owocniki o śnieżnobiałej, zwartej glebie są jadalne i mają łagodny smak. Dojrzałe wypełniają się oliwkowobrunatnym proszkiem zarodników, który w medycynie ludowej całej Europy stosowano jako opatrunek tamujący krwawienie i przyspieszający gojenie. W nowoczesnej mykologii lekarskiej rodzaj Lycoperdon bada się pod kątem związków przeciwbakteryjnych (kalwacyna i pokrewne) oraz aktywności przeciwzapalnej. Surowiec o znaczeniu głównie tradycyjnym i pomocniczym — nie jest to grzyb suplementacyjny w rozumieniu reishi czy soplówki.
Owocnik wysokości 3–7 cm, gruszkowaty lub maczugowaty: górna część rozszerzona, kulista (średnica 2–5 cm), przechodzi zwężająco w wyraźną, jałową nóżkę stanowiącą nawet połowę wysokości. Powierzchnia biała, kremowa, z wiekiem ochrowobrunatna, gęsto pokryta stożkowatymi, odpadającymi kolcami i brodawkami różnej długości — po ich odpadnięciu pozostaje charakterystyczny siateczkowaty deseń (stąd „perełkowata”). Na szczycie dojrzałego owocnika tworzy się pojedynczy, okrągły otwór, którym wysypują się zarodniki. Wnętrze młodego owocnika (gleba) jednolicie białe, zwarte, bez śladu zarysu kapelusza czy blaszek; z wiekiem żółknie, oliwkowieje i zamienia się w suchy, brunatnooliwkowy proszek zarodników przetykany nitkami włośni. Podstawa z białymi sznurami grzybni. Rośnie pojedynczo lub w grupach, na ziemi, na ściółce; brak trzonu w rozumieniu grzybów kapeluszowych.
Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel górny. Rośnie na ściółce w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, w zaroślach, na porębach, przy leśnych drogach, rzadziej na przydrożach i w parkach. Preferuje gleby próchniczne, ale występuje szeroko, także na uboższych piaskach pod sosną. Owocniki pojawiają się grupami, często wśród mchów.
Saprotrof rozkładający ściółkę i materię organiczną — nie jest uprawiany, pozyskiwany wyłącznie ze stanowisk naturalnych. Wymaga wilgotnej ściółki i umiarkowanych temperatur; obficie owocuje po ciepłych deszczach późnego lata i jesieni. Nie zbierać w pasie przydrożnym, na terenach przemysłowych, wysypiskach ani w miejskich parkach — grzyby kumulują metale ciężkie (kadm, ołów) i radiocez w stopniu wyższym niż rośliny zielne. Nie pobierać owocników z siedlisk skażonych ani z terenów nawożonych osadami ściekowymi.
młody owocnik z białą glebą (do celów spożywczych), dojrzała gleba zarodnikowa (proszek zarodnikowy) — surowiec zewnętrzny, ludowy; brak oficjalnej nazwy farmakopealnej
Młode owocniki jadalne — od lipca do października, wyłącznie póki gleba jest jednolicie śnieżnobiała i zwarta; przekrój wzdłużny każdego egzemplarza jest obowiązkowy (żółknięcie lub oliwkowienie = surowiec do celów spożywczych już nieprzydatny). Zbierać w chłodne, suche godziny poranne, ścinając nożem tuż nad ziemią. Dojrzałą glebę zarodnikową do celów zewnętrznych zbiera się we wrześniu–październiku, gdy owocnik jest już suchy i przy naciśnięciu wypuszcza obłok zarodników — całe owocniki suszy się i przechowuje w całości, wysypując proszek dopiero przed użyciem.
Gleba i owocniki zawierają polisacharydy ściany komórkowej — beta-glukany i glukomannany, chitynę, ergosterol (prowitamina D2), wolne aminokwasy i mocznik (typowy dla purchawkowatych), związki fenolowe o działaniu przeciwutleniającym oraz sterole. Z rodzaju Lycoperdon i pokrewnych purchawkowatych izolowano metabolity o aktywności przeciwbakteryjnej (opisywana historycznie kalwacyna z pokrewnego Calvatia). Proszek zarodnikowy jest chemicznie mało reaktywny — jego działanie hemostatyczne przypisuje się głównie mechanicznemu, chłonnemu i barierowemu działaniu masy strzępek i zarodników. Dokładne zawartości procentowe są zmienne i zależne od stanowiska.
Zastosowanie zewnętrzne (tradycyjne): sucha, dojrzała gleba zarodnikowa nakładana na niewielkie, powierzchowne skaleczenie i przykryta czystym opatrunkiem — dawniej powszechna praktyka wiejska. Współcześnie nie jest to postępowanie zalecane: proszek zarodnikowy nie jest jałowy, a rany należy zaopatrywać sterylnym materiałem opatrunkowym. Wewnętrznie: wyłącznie młode owocniki jako grzyb spożywczy — obrane ze skórki, pokrojone w plastry, smażone lub duszone; do jedzenia nadają się tylko egzemplarze z czysto białą glebą. Nie stosuje się z purchawki naparów, odwarów ani nalewek leczniczych — brak ugruntowanej praktyki i danych dawkowania, dlatego nie podaje się tu proporcji. Suszona gleba bywa dodawana w mykologii tradycyjnej do mieszanek zasypek, ale nie jest to praktyka, którą można zalecać.
Rozpoznanie: kluczowe jest przekrojenie każdego owocnika wzdłuż. Biała, jednorodna gleba bez śladu zarysu kapelusza, blaszek i trzonu = purchawka. Jeśli w przekroju widać zarys przyszłego grzyba (kapelusz, blaszki) — to może być śmiertelnie trujący muchomor w stadium jaja (m.in. muchomor zielonawy, Amanita phalloides), a taka pomyłka bywa śmiertelna. Jeśli gleba jest ciemna, purpurowobrunatna, twarda i „marmurkowata” — to tęgoskór (Scleroderma), grzyb trujący, z grubą, twardą, żółtawą skórką i nieprzyjemnym zapachem. Purchawkę chropowatą odróżnia się od purchawki czarniawej i gruszkowatej po stożkowatych kolcach zostawiających siateczkowaty deseń i wyraźnej, długiej nóżce. Suszenie: całe owocniki, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C — nie kroić dojrzałych, bo zarodniki wysypią się w suszarni. Przechowywać w całości, w papierowych torebkach lub słojach, w suchym miejscu; wilgoć powoduje pleśnienie. Typowy błąd: zbieranie „dużych, ładnych” purchawek — im większy owocnik, tym większa szansa, że gleba już żółknie i grzyb jest niejadalny.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.