Pustułka pęcherzykowata

Opis

Pustułka pęcherzykowata to porost, który zielarz widzi codziennie, choć rzadko go nazywa — szare, listkowate rozety oblepiające pnie i gałęzie sosen, brzóz i drzew owocowych to niemal zawsze właśnie ona. Nazwa bierze się od charakterystycznych, wzdętych i pustych w środku odcinków plechy, które po naciśnięciu zapadają się jak pęcherzyk. Jest najpospolitszym porostem epifitycznym w Polsce i jednocześnie jednym z najodporniejszych na zanieczyszczenie powietrza, przez co stanowi podstawowy gatunek skal porostowych używanych w biomonitoringu. W zielarstwie nie ma zastosowania: nie jest surowcem farmakopealnym, nie zawiera lecheniny i nie należy go mylić ani zastępować nim porostu islandzkiego.

Wygląd

Porost listkowaty tworzący na korze rozety lub nieregularne, luźno przylegające płaty średnicy 3–10 cm (starsze zlewają się w rozległe pokrywy). Plecha podzielona na wąskie (1–4 mm), wydłużone, wielokrotnie widlasto rozgałęzione odcinki (łatki) o zaokrąglonych, podniesionych końcach. Odcinki są wyraźnie wzdęte, rozdęte pęcherzykowato i PUSTE W ŚRODKU — po przecięciu lub naciśnięciu zapadają się; to najważniejsza cecha diagnostyczna gatunku. Górna powierzchnia gładka, szara do jasnopopielatej, z sinozielonym odcieniem, matowa lub słabo błyszcząca. Dolna powierzchnia czarna, gładka, bez chwytników na obrzeżu (chwytniki tylko w części środkowej) — cecha odróżniająca od tarczownic, które mają chwytniki na całym spodzie. Na końcach i brzegach łatek rozwijają się charakterystyczne, wywinięte ku górze, wargowate soralia z szaro-zielonkawym, mączystym nalotem soredii — wyglądają jak odgięte, otwarte usta. Owocniki (apotecja) bardzo rzadkie: brunatne, tarczowate, na krótkim trzonku. Porost nie ma korzeni, liści, kwiatów ani owoców.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel górny — najczęstszy porost epifityczny kraju. Rośnie na korze drzew, zwłaszcza o odczynie kwaśnym: na sosnach, brzozach, świerkach, dębach, olszach, drzewach owocowych w sadach i przy drogach, na starych drewnianych płotach, słupach, dachówkach, a także na drewnie martwym i sporadycznie na skałach krzemianowych. Występuje w borach, lasach mieszanych, zadrzewieniach śródpolnych, parkach i sadach, także w miastach, choć w ich centrach ustępuje. Jako gatunek toksytolerancyjny wnika dalej w strefy zanieczyszczone niż inne porosty listkowate i dlatego jest wskaźnikiem umiarkowanego skażenia powietrza.

Warunki

Stanowisko widne do półcienistego, na korze drzew i drewnie. Podłoże (kora) kwaśne, o pH ok. 3,5–5,5, znosi też drewno przetworzone. Wymaga wilgotności powietrza, nie podłoża — wodę pobiera z opadów, mgły i rosy całą powierzchnią plechy. Wybitnie mrozoodporny i odporny na całkowite wysuszenie (anabioza). W porównaniu z innymi porostami stosunkowo odporny na dwutlenek siarki i tlenki azotu, ale przy silnym skażeniu przemysłowym i tak zanika, tworząc tzw. pustynię porostową. Nie zbierać z drzew przydrożnych, z terenów przemysłowych, z sadów opryskiwanych i z obrzeży miast: pustułka jest klasycznym bioakumulatorem — kumuluje ołów, kadm, cynk, rtęć, siarkę oraz radionuklidy w stężeniach wielokrotnie przewyższających otoczenie, i właśnie dlatego używa się jej w monitoringu.

Surowiec

Gatunek bez zastosowania leczniczego — nie posiada surowca zielarskiego ani farmakopealnego i nie występuje w obrocie zielarskim. Wykorzystywany bywa poza lecznictwem: jako źródło barwników do farbowania wełny (barwy żółto-brunatne i oliwkowe), jako materiał dekoracyjny do stroików oraz — przede wszystkim — jako gatunek wskaźnikowy w monitoringu czystości powietrza i w badaniach akumulacji metali ciężkich.

Termin zbioru

Zbiór zielarski nie jest prowadzony, bo gatunek nie ma zastosowania leczniczego. Do celów pozazielarskich (farbiarstwo, dekoracje, monitoring) plechy pobiera się przez cały rok, przy wilgotnej pogodzie, gdy są miękkie i dają się zdjąć w całości — plecha sucha kruszy się w palcach. Zbiera się je z gałęzi wiatrołomów, drzew ściętych i wywrotów, a nie z żywych, rosnących drzew, bo zdrapywanie plech z kory uszkadza drzewo i niszczy zbiorowisko porostowe odbudowujące się przez wiele lat. Materiał do badań monitoringowych pobiera się według protokołu (określona wysokość na pniu, ekspozycja, typ drzewa).

Skład chemiczny

Kwasy porostowe (metabolity wtórne charakterystyczne dla gatunku): atranoryna w korze plechy oraz depsydony rdzenia — kwas fizodowy (physodic acid), kwas 3-hydroksyfizodowy, kwas 2'-O-metylofizodowy i kwas protocetrarowy; obecne bywają też chloroatranoryna i kwas oksyfizodowy. Ponadto polisacharydy ścian komórkowych, barwniki i sterole. Skład ten jest dobrze poznany, ale wyłącznie na potrzeby chemotaksonomii, biomonitoringu i badań podstawowych — nie ma standaryzacji farmakognostycznej ani znaczenia terapeutycznego. Brak lecheniny i izolecheniny, czyli śluzów odpowiadających za osłaniające działanie porostu islandzkiego. Nie podaje się zawartości procentowych, bo surowiec nie jest standaryzowany.

Właściwości

• Brak uznanego działania leczniczego, brak monografii ziołowej i brak zastosowania w ziołolecznictwie — również tradycja ludowa nie przypisywała pustułce określonych wskazań. Badania in vitro nad kwasem fizodowym i atranoryną wykazują aktywność przeciwutleniającą, przeciwzapalną, przeciwdrobnoustrojową (wobec bakterii Gram-dodatnich) i cytotoksyczną wobec linii komórkowych, a kwas fizodowy jest przedmiotem badań podstawowych — są to jednak wyłącznie wyniki laboratoryjne, które nie uzasadniają żadnego zastosowania praktycznego. Realne znaczenie gatunku jest inne i dobrze udokumentowane: pustułka to podstawowy bioindykator jakości powietrza w Polsce (skale porostowe) i modelowy bioakumulator metali ciężkich, siarki i radionuklidów; w farbiarstwie daje trwałe barwy żółtobrunatne i oliwkowe.

Zastosowanie

Surowiec nie jest stosowany i nie należy go stosować wewnętrznie — nie ma dawkowania, receptur ani danych o bezpieczeństwie przy przyjmowaniu doustnym. Nie sporządzać naparów, odwarów ani nalewek. W szczególności nie wolno traktować pustułki jako zamiennika porostu islandzkiego: mimo podobnie szarej, listkowatej plechy nie zawiera śluzów, a więc nie ma działania powlekającego na gardło; zamiana obu surowców to typowy błąd niedoświadczonego zbieracza. Zastosowania pozalecznicze, w których gatunek jest realnie użyteczny: farbowanie wełny (plechy macerowane w roztworze amoniakalnym lub gotowane z zaprawą dają barwy od żółtej po brunatnooliwkową), materiał do stroików, szopek i terrariów oraz próbki do oceny czystości powietrza w edukacji przyrodniczej.

Uwagi dla zielarza

Dla zielarza najważniejsze jest pewne rozpoznanie tego gatunku — po to, by go nie zbierać i nie mylić z surowcami użytkowymi. Znak rozpoznawczy: rozetka szarych, wąskich łatek, które po naciśnięciu zapadają się, bo są PUSTE w środku, i mają czarny, gładki spód bez chwytników przy brzegu oraz wywinięte, wargowate soralia na końcach. Odróżnienie od tarczownic (Parmelia sulcata, P. saxatilis): tarczownice mają plechę litą (nie pustą), szeroko łatkowatą, z siateczką białych plamek na wierzchu i gęstymi, czarnymi chwytnikami na całym spodzie; po przełamaniu łatki tarczownicy nie ma pustej komory. Odróżnienie od płucnicy islandzkiej: ta rośnie NA ZIEMI (nie na korze), jest brunatna, taśmowata i rynienkowato zwinięta, ma ciemne rzęski na brzegach — pustułka jest szara i epifityczna. Jeśli w kupionym „poroście islandzkim” trafiają się szare, listkowate płatki z czarnym spodem, to zanieczyszczenie zbioru — surowiec odrzucić. Do celów farbiarskich plechy suszy się w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, i przechowuje w papierowych torbach — nie w folii, bo pleśnieją. Nie zdrapywać plech z pni żywych drzew: uszkadza się korę, a odbudowa zbiorowiska porostowego trwa lata; materiał pozyskiwać z wiatrołomów i gałęzi po cięciach.

Przeciwwskazania