Bistorta officinalis
Bylina wilgotnych łąk górskich o wężowato powyginanym kłączu — jeden z najsilniejszych krajowych surowców garbnikowych.
Rdest wężownik to najważniejszy leczniczo przedstawiciel rdestów w Polsce. Jego nazwa pochodzi od grubego, dwukrotnie esowato wygiętego kłącza, przypominającego zwiniętego węża — i to właśnie kłącze, a nie ziele, jest surowcem. Zawiera bardzo wysoką ilość garbników, przez co należy do najsilniejszych krajowych środków ściągających i przeciwbiegunkowych, porównywalnych z pięciornikiem kurzyślad. Roślina rośnie na wilgotnych łąkach, głównie w górach i na pogórzu, gdzie na przełomie maja i czerwca tworzy różowe łany. Ze względu na to, że pozyskanie surowca oznacza wykopanie i zniszczenie byliny, zbiór wymaga szczególnej powściągliwości i nigdy nie powinien być prowadzony w miejscach o niewielkiej populacji.
Bylina wysokości 30–100 cm, o pokroju wzniesionym, tworząca luźne kępy. Kłącze grube (1–2 cm średnicy), mięsiste, dwukrotnie wężowato, esowato powyginane — cecha diagnostyczna, od której pochodzi nazwa gatunku; z zewnątrz ciemnobrunatne do prawie czarnego, poprzecznie pierścieniowato pomarszczone, na przekroju różowoczerwone do brunatnoczerwonego, z licznymi cienkimi korzeniami przybyszowymi. Liście odziomkowe duże (do 20 cm długości), długoogonkowe, podłużnie jajowate do trójkątnolancetowatych, o nasadzie sercowatej lub ściętej i wyraźnie zbiegającej po ogonku w wąskie skrzydełka; blaszka z wyraźnym, pierzastym unerwieniem, ciemnozielona z wierzchu, sinozielona i matowa od spodu, brzeg całobrzegi, lekko falisty. Liście łodygowe nieliczne, coraz mniejsze ku górze, siedzące, obejmujące łodygę. W węzłach charakterystyczne dla rdestowatych gatki (ochrea) — rurkowate, błoniaste, brunatne pochewki. Łodyga pojedyncza, nierozgałęziona, prosta, słabo ulistniona, zakończona jednym kwiatostanem. Kwiatostan to gęsty, zwarty, walcowaty kłos (grono kłosokształtne) o długości 3–7 cm i średnicy ok. 1,5 cm, wzniesiony, złożony z drobnych, jasnoróżowych kwiatów o wystających pręcikach, co nadaje kłosowi puszysty wygląd. Owoc to trójgraniasta, brunatna, lśniąca niełupka.
W Polsce gatunek rozpowszechniony, ale nierównomiernie: pospolity w Karpatach, Sudetach i na ich pogórzu, częsty na Pomorzu i w północno-wschodniej części kraju, znacznie rzadszy lub lokalnie zanikający w centralnej Polsce, gdzie ubywa go wraz z osuszaniem łąk. Rośnie na wilgotnych i mokrych łąkach, w ziołoroślach nadrzecznych, na torfowiskach niskich, w olszynach, na skrajach wilgotnych lasów, przy rowach i strumieniach, w górach po piętro subalpejskie (do ok. 1600 m n.p.m.). W Karpatach tworzy charakterystyczne, różowe łany na łąkach kośnych. Gatunek wskaźnikowy łąk wilgotnych, niezanieczyszczonych, ekstensywnie użytkowanych.
Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba stale wilgotna do mokrej, żyzna, próchniczna, gliniasta lub torfowa, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,0–7,0); nie znosi przesuszenia. Roślina w pełni mrozoodporna, zimuje przez kłącze, znosi mrozy górskie bez okrywy. Doskonale nadaje się do uprawy w wilgotnym ogrodzie lub przy oczku wodnym — i jest to preferowany sposób pozyskania surowca, bo zbiór ze stanowiska naturalnego zabija roślinę. Kłącze do zbioru nadaje się po 3–4 latach od posadzenia. Nie zbierać z łąk nawożonych gnojowicą, z rowów odwadniających pola uprawne, z pobliża dróg i z terenów wypasu. W miejscach, gdzie gatunek występuje nielicznie (nizinna Polska centralna), nie kopać go wcale — populacje są tam w regresie.
kłącze (Bistortae rhizoma, dawniej Rhizoma Bistortae, Rhizoma Polygoni bistortae); pomocniczo, w zielarstwie ludowym, także ziele i młode liście
Kłącze — wczesną wiosną, przed rozwojem liści (marzec–kwiecień, w górach do maja), lub jesienią po zaschnięciu części nadziemnej (wrzesień–październik); zbiór jesienny daje surowiec o wyższej zawartości garbników i jest zalecany. Kopać szpadlem lub motyką, wybierając kłącza grube i dobrze wykształcone, z roślin co najmniej kilkuletnich. Kłącze oczyścić z ziemi, obmyć krótko w zimnej wodzie (nie moczyć!), obciąć korzenie przybyszowe i nadziemne resztki, grubsze sztuki przekroić wzdłuż — bez tego nie wyschną w środku i zapleśnieją. Liście (surowiec pomocniczy, słabszy) — maj–czerwiec, przed kwitnieniem lub w jego początkach, młode i nieuszkodzone. Młode liście wiosenne bywają też zbierane jako jarzyna.
Bardzo wysoka zawartość garbników w kłączu — jeden z najbogatszych krajowych surowców garbnikowych; przeważają garbniki galusowe (hydrolizujące) oraz katechinowe (skondensowane). Ponadto: kwasy fenolowe (galusowy, elagowy, kawowy, chlorogenowy), katechina i epikatechina, skrobia w dużej ilości, flawonoidy (kwercetyna, awikularyna, hiperozyd, rutyna), kwas szczawiowy, śluzy, sole mineralne, witamina C i karotenoidy (głównie w młodych liściach). Zawartość garbników jest najwyższa w kłączu, znacznie niższa w zielu i liściach — dlatego surowcem właściwym jest kłącze.
Odwar (podstawowa postać — garbniki z twardego kłącza wymagają gotowania): 1 łyżka rozdrobnionego kłącza na 1,5 szklanki wody, gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić na 10 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po 1/3–1/2 szklanki przy biegunce i nieżycie jelit; kuracja krótka, do 3–5 dni, do ustąpienia objawów — nie stosować przewlekle. Odwar do użytku zewnętrznego (mocniejszy): 2 łyżki kłącza na szklankę wody, gotować 15 minut — do płukania jamy ustnej i gardła przy zapaleniu dziąseł, aftach, paradontozie i anginie (płukać 3–4 razy dziennie), do okładów na trudno gojące się rany, owrzodzenia podudzi, odleżyny i oparzenia, oraz do nasiadówek przy hemoroidach i upławach. Nalewka: 1 część rozdrobnionego kłącza na 5 części alkoholu 60–70%, macerować 2 tygodnie, przecedzić; stosować rozcieńczoną (łyżeczka na pół szklanki wody) do pędzlowania dziąseł. Sproszkowane kłącze bywa stosowane zewnętrznie, bezpośrednio na krwawiące rany, jako środek tamujący. Rdest wężownik dobrze łączy się z pięciornikiem kurzyślad, korą dębu i szałwią (płukanki i biegunki) oraz z rumiankiem i miętą (nieżyt jelit). Ze względu na siłę działania stosować raczej krótko i celowo niż profilaktycznie.
Kłącze przed suszeniem koniecznie przekroić wzdłuż — grube, mięsiste sztuki suszone w całości pleśnieją od środka, a wada jest niewidoczna z zewnątrz; po wysuszeniu przełam kilka sztuk i sprawdź przekrój. Suszyć w temperaturze do 45–50 °C, w przewiewie; suszenie w zbyt wysokiej temperaturze rozkłada garbniki, a zbyt wolne prowadzi do ich utleniania i zbrunatnienia. Dobrze wysuszone kłącze jest twarde, kruche, łamie się z trzaskiem, z zewnątrz ciemnobrunatne i pierścieniowato pomarszczone, a na świeżym przełamaniu ma wyraźnie różowoczerwony do brunatnoróżowego przekrój — to najlepszy wskaźnik jakości surowca; przekrój szary, blady lub biały oznacza surowiec stary, źle suszony albo w ogóle inny gatunek. Smak wyraźnie i długo cierpki, ściągający, bez goryczy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2–3 lat — kłącze jest trwalsze niż ziele, ale garbniki stopniowo się utleniają. Rozdrabniać bezpośrednio przed użyciem. Odróżnianie od gatunków mylonych: inne rdesty (ptasi, plamisty, ostrogorzki) to rośliny jednoroczne bez grubego kłącza, o zupełnie innym pokroju i drobnych liściach — samo kłącze wężownika jest niepowtarzalne. Nadziemnie roślinę można pomylić z babką lancetowatą lub szczawiem (rozeta dużych liści), ale wężownik ma wężowato wygięte kłącze, gatki na węzłach i puszysty, różowy kłos. Uwaga etyczna: pozyskanie kłącza oznacza uśmiercenie rośliny — nigdy nie przetrzebiaj stanowiska, zbieraj pojedyncze sztuki z bogatych, dużych populacji górskich albo, najlepiej, uprawiaj gatunek w ogrodzie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.