Rehmannia glutinosa
Chińska bylina o mięsistym, lepkim korzeniu — jeden z filarów tradycyjnej medycyny chińskiej, surowiec „odżywiający krew” i wspierający nerki.
Rehmannia glutinosa to bylina z rodziny Orobanchaceae (dawniej zaliczana do trędownikowatych), o kwiatach przypominających naparstnicę, przez co bywa nazywana chińską naparstnicą — mimo że nie zawiera glikozydów nasercowych i nie jest z naparstnicą spokrewniona. W tradycyjnej medycynie chińskiej jej korzeń, di huang, należy do najczęściej przepisywanych surowców i występuje w setkach receptur. Kluczowe jest rozróżnienie postaci: surowy korzeń (sheng di huang) i korzeń przetworzony przez wielokrotne parowanie z winem (shu di huang) mają w TCM odmienne wskazania. W Polsce nie jest uprawiana na skalę zielarską — surowiec pochodzi z importu.
Bylina wysokości 15–35 cm, cała gęsto pokryta lepkimi włoskami gruczołowymi (stąd epitet glutinosa) — roślina w dotyku wyraźnie klejąca. Liście skupione głównie w przyziemnej rozecie, odwrotnie jajowate do podłużnie łopatkowatych, długości 3–10 cm, o brzegu nieregularnie karbowanym lub ząbkowanym, wierzchem ciemnozielone i pomarszczone, spodem szarawe, z silnie wcięta, siateczkowato wystającą nerwacją; ogonki oskrzydlone. Łodyga kwiatowa wzniesiona, czerwonawo nabiegła, gruczołowato owłosiona, z nielicznymi drobnymi liśćmi. Kwiaty zebrane w luźne grono na szczycie pędu, zwisające; korona rurkowato-dzwonkowata, dwuwargowa, długości 3–4 cm, z zewnątrz czerwonobrunatna do purpurowej, wewnątrz żółtawa z ciemnym, siateczkowatym żyłkowaniem; kielich dzwonkowaty, pięciozębny. Owoc to jajowata torebka z licznymi drobnymi nasionami. Organ podziemny: mięsisty, walcowaty do wrzecionowatego, poprzecznie karbowany kłączokorzeń barwy pomarańczowożółtej do czerwonawobrunatnej, o soczystym, lepkim miąższu — po przetworzeniu (parowaniu) czernieje i staje się miękki, lepki jak suszona śliwka.
Gatunek pochodzi z północnych i środkowych Chin; naturalnie rośnie na słonecznych zboczach, skarpach lessowych, przydrożach i skrajach pól. Uprawiany na dużą skalę w prowincjach Henan (uważana za źródło najlepszego surowca), Shanxi, Shandong i Hebei, a także w Korei i Japonii. W Polsce nie występuje dziko i nie jest uprawiany towarowo — bywa spotykany wyłącznie w kolekcjach ogrodów botanicznych i u pasjonatów. Surowiec importowany jest z Chin, zwykle już przetworzony.
Stanowisko słoneczne, ciepłe. Gleba lekka, piaszczysto-gliniasta lub lessowa, głęboko uprawiona, przepuszczalna i próchniczna, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH ok. 6,0–7,0). Nie znosi zastoisk wody — korzeń łatwo gnije na glebach ciężkich i mokrych. Wymaga stanowiska bez uprawy roślin psiankowatych w przedplonie. Mrozoodporność ograniczona: w polskich warunkach roślina przemarza w ostrzejsze zimy, wymaga okrywy lub uprawy jednorocznej z przechowywaniem korzeni. Nie zbierać surowca z ozdobnych nasadzeń traktowanych środkami ochrony roślin ani z gleb o nieznanej historii nawożenia.
korzeń (Rehmanniae radix) — w dwóch postaciach: surowy/suszony (sheng di huang) i przetworzony przez parowanie (shu di huang)
Korzeń wykopuje się jesienią (w Chinach zwykle październik–listopad), gdy część nadziemna zamiera, z roślin jedno- lub dwuletnich; kopie się ostrożnie, bo mięsisty korzeń łatwo pęka. Po umyciu i obeschnięciu surowiec suszy się powoli w niskiej temperaturze (sheng di huang) albo poddaje wielokrotnym cyklom parowania z żółtym winem ryżowym i dosuszania, aż zczernieje i nabierze lepkiej konsystencji (shu di huang). Świeży korzeń (xian di huang) używany bywa w Chinach bezpośrednio po zbiorze. Polski zielarz nie prowadzi zbioru — kupuje gotowy, przetworzony surowiec.
Irydoidy i ich glikozydy, z katalpolem jako związkiem przewodnim (jego zawartość spada podczas parowania), rehmaniozydy, akteozyd (werbaskozyd) i inne fenyloetanoidy, oligosacharydy typu stachiozy i rafinozy (w surowcu przetworzonym powstają dodatkowo cukry proste i produkty reakcji Maillarda, którym surowiec zawdzięcza czarną barwę), fitosterole, aminokwasy, kwasy organiczne i sole mineralne. Profil chemiczny surowca surowego i przetworzonego różni się istotnie — to nie jest ten sam surowiec pod dwiema nazwami.
Odwar: klasycznie surowiec gotuje się długo, wraz z innymi składnikami recepty, przez 30–60 minut. Rehmannia rzadko bywa stosowana samodzielnie — jest składnikiem złożonych mieszanek TCM, dobieranych przez terapeutę do wzorca chorobowego, i tak też powinna być używana. Postać przetworzona (shu di huang) występuje również w gotowych pigułkach ziołowych. Ekstrakty i kapsułki stosować zgodnie z zaleceniem producenta. Dawkowanie i dobór postaci surowca powinien ustalić terapeuta znający TCM — użycie postaci surowej tam, gdzie wskazana jest przetworzona (i odwrotnie), jest w tej tradycji błędem, a nie niuansem. Nie ma polskiej tradycji stosowania tego surowca i brak jest ugruntowanych dawek monopreparatu.
Zawsze sprawdzać, którą postać się kupuje: sheng di huang to twarde, ciemnobrunatne, pomarszczone kawałki o gorzkawym smaku; shu di huang jest czarny, błyszczący, miękki, lepki i słodkawy — nie mylić ich, bo mają różne zastosowania. Surowiec przetworzony silnie chłonie wilgoć i zbryla się — przechowywać w szczelnym pojemniku, w chłodzie, chroniąc przed pleśnią; w wilgotnym pomieszczeniu potrafi się zapleśnieć w kilka tygodni. Dobry shu di huang po przełamaniu jest jednolicie czarny i lśniący w przekroju, nie kruszy się na proch. Zawsze weryfikować nazwę łacińską: mimo nazwy „chińska naparstnica” roślina nie ma nic wspólnego z Digitalis i nie zawiera glikozydów nasercowych — pomyłka wynikająca z tej nazwy potrafi wywołać zbędną panikę lub, odwrotnie, uśpić czujność przy prawdziwej naparstnicy. Typowy błąd: podawanie osobom z osłabionym trawieniem, wzdęciami i biegunką — surowiec te dolegliwości nasila.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.