Robinia pseudoacacia
Obce, zadomowione drzewo o zwisających gronach pachnących białych kwiatów — surowcem są wyłącznie kwiaty; kora, nasiona i korzenie są trujące.
Robinia akacjowa, w Polsce powszechnie i błędnie nazywana „akacją”, to sprowadzone z Ameryki Północnej drzewo motylkowate, dziś zadomowione w całym kraju i uznawane za gatunek inwazyjny. W zielarstwie ma zastosowanie wąskie, ale konkretne: surowcem są wyłącznie kwiaty, o działaniu rozkurczowym, przeciwzapalnym i osłaniającym błony śluzowe, tradycyjnie stosowane przy nadkwaśności i skurczach żołądka. Cała reszta rośliny — kora, młode pędy, liście, nasiona i korzenie — zawiera toksyczne lektyny (robinę) i jest trująca, zwłaszcza dla dzieci i koni. Robinia jest też jedną z najważniejszych roślin miododajnych w Polsce; sławny „miód akacjowy” pochodzi właśnie z niej. Zbierając kwiaty, trzeba mieć absolutną pewność, że nie trafi do surowca żaden fragment kory, ogonków ani młodych strąków.
Drzewo wysokości 15–25 (do 30) m, o luźnej, nieregularnej, ażurowej koronie i często pochylonym, powyginanym pniu. Kora starych pni gruba, ciemnoszarobrunatna, głęboko, podłużnie i siatkowato spękana, z wyraźnymi, splecionymi listwami — bardzo charakterystyczna. Pędy młode zielone lub czerwonawe, zygzakowate, z parą sztywnych, ostrych, brunatnych cierni u nasady każdego liścia (są to przekształcone przylistki) — cecha diagnostyczna, u starych drzew ciernie nikną. Liście duże (15–30 cm), skrętoległe, pierzasto złożone, nieparzystopierzaste, złożone z 7–19 (21) listków; listki jajowate do eliptycznych, całobrzegie, na szczycie zaokrąglone lub lekko wcięte, z krótkim ostrym kolcem, jasnozielone, od spodu sinozielone, cienkie; wieczorem i podczas deszczu składają się. Kwiatostan to zwisające, luźne grono długości 10–20 cm, wyrastające z kątów liści, złożone z 15–30 kwiatów. Kwiat motylkowaty (żagielek, dwa skrzydełka, łódeczka), biały, o żółtozielonkawej plamce na żagielku, długości ok. 2 cm, bardzo silnie i słodko pachnący. Kwitnienie obfite, w maju i czerwcu, trwa krótko — 10–14 dni. Owoc to płaski, brązowy, nagi strąk długości 5–10 cm, zawierający kilka nerkowatych, ciemnych nasion; strąki wiszą na drzewie przez całą zimę. System korzeniowy płytki, rozległy, silnie odroślowy — robinia rozmnaża się masowo odrostami korzeniowymi, na korzeniach brodawki z bakteriami wiążącymi azot.
Gatunek obcy, pochodzący ze wschodnich stanów USA (Appalachy), sprowadzony do Europy w XVII wieku, w Polsce sadzony od XVIII wieku i dziś w pełni zadomowiony oraz uznany za inwazyjny. Rośnie w całym kraju, od nizin po pogórze: przy drogach, na nasypach kolejowych, skarpach, wydmach, nieużytkach, w zadrzewieniach śródpolnych, parkach, alejach, na obrzeżach lasów i w opuszczonych siedliskach. Sadzona historycznie do umacniania skarp i piaszczystych gruntów oraz jako drzewo miododajne. Wypiera rodzimą roślinność — wzbogaca glebę w azot, przez co zmienia skład runa i eliminuje gatunki muraw kserotermicznych i borów suchych. Najobficiej występuje na piaszczystych, ciepłych glebach zachodniej i centralnej Polski.
Stanowisko wyłącznie słoneczne — drzewo skrajnie światłożądne, w cieniu nie rośnie. Gleba dowolna, przy czym najlepiej rośnie na piaszczystych, przepuszczalnych, suchych i ubogich, gdzie inne drzewa zawodzą; nie znosi gleb podmokłych, zwięzłych i zalewanych. Odczyn od kwaśnego po zasadowy (pH 4,5–8,0), obojętny. Wybitnie odporna na suszę, upał, zasolenie i zanieczyszczenie powietrza. Mrozoodporna w warunkach polskich, choć młode pędy mogą przemarzać przy silnych, późnych przymrozkach; w górach powyżej ok. 600 m n.p.m. nie udaje się. Sadzenie: obecnie odradzane i w wielu miejscach zakazane ze względu na inwazyjność i odrośla korzeniowe, których nie da się opanować — po ścięciu drzewo odbija dziesiątkami odrostów w promieniu kilkunastu metrów. Nie zbierać kwiatów z drzew przy ruchliwych drogach i nasypach kolejowych (kurz, spaliny, sól, opryski herbicydowe), z terenów przemysłowych ani z drzew opryskiwanych w ramach zwalczania gatunków inwazyjnych.
kwiat (Robiniae pseudoacaciae flos, dawniej Flos Acaciae) — jedyny surowiec bezpieczny. Kora (Robiniae cortex) jest surowcem TRUJĄCYM, wycofanym z użytku; nasion, liści i korzeni nie stosuje się w ogóle.
Kwiat — jedyny termin: pełnia kwitnienia, maj–czerwiec, okno zbioru trwa zaledwie 10–14 dni w sezonie, więc trzeba drzewo obserwować. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych, gdy olejek eteryczny i zapach są najsilniejsze. Ścinać całe grona wtedy, gdy większość kwiatów w gronie jest już rozwinięta, ale żaden nie zaczął brunatnieć — przekwitające, zbrązowiałe kwiaty są bezwartościowe i psują całą partię. Po zbiorze kwiaty obrywać z osadki grona (obrywkami), odrzucając zielone szypułki, ogonki i wszystkie fragmenty pędów — to nie jest kosmetyka, lecz kwestia bezpieczeństwa: części zielone i zdrewniałe zawierają toksyczne lektyny. Kwiatów nie myć. Rozłożyć do suszenia w dniu zbioru — świeże kwiaty są mięsiste, zbite szybko się zaparzają i brunatnieją.
Kwiat: olejek eteryczny o silnym zapachu (m.in. z linalolem, indolem, terpinelolem — skład zmienny), flawonoidy (robinina — glikozyd charakterystyczny dla gatunku, akacetyna, apigenina, kwercetyna i ich glikozydy), garbniki, śluzy, kwasy organiczne, sole mineralne, śladowe ilości glikozydów. Kwiaty NIE zawierają toksycznej robiny w ilościach mających znaczenie — dlatego, i tylko dlatego, nadają się do użytku. Kora, korzeń, liście i nasiona: robina (robinia lectin) — toksalbumina, białkowa lektyna o działaniu podobnym do rycyny, hamująca syntezę białek; ponadto robinina, kwas tanninowy, glikozydy i syryngina. To one odpowiadają za trujące właściwości rośliny.
STOSOWAĆ WYŁĄCZNIE KWIATY. Kora, młode pędy, liście, nasiona i korzenie są trujące i nie wolno ich zażywać w żadnej postaci ani dawce, także w formach domowych — dawne zastosowanie kory jako środka wymiotnego i przeczyszczającego zostało porzucone jako niebezpieczne. Napar z kwiatów: 1 łyżka suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest istotne — olejek eteryczny ulatnia się z parą). Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami lub po jedzeniu, przy zgadze, nadkwaśności i skurczach żołądka; kuracja doraźna lub przez 2–3 tygodnie. Kwiaty dobrze łączą się z rumiankiem, melisą i prawoślazem (żołądek), z lipą i dziewanną (kaszel). Nalewka z kwiatów: kwiaty zalane alkoholem 40–50%, macerowane 2–3 tygodnie — używana ludowo jako środek zapachowy i kroplowo (kilkanaście kropli) na skurcze żołądka. Kulinarnie: świeże kwiaty smaży się w cieście naleśnikowym (racuchy akacjowe), robi się z nich syrop, konfiturę i wino kwiatowe — to najpopularniejsze zastosowanie w Polsce. Także tu obowiązuje zasada: do garnka trafiają wyłącznie oberwane kwiaty, bez zielonych ogonków i szypułek. Nie jeść strąków ani nasion.
Suszyć bardzo szybko, w cieniu i silnym przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 35 °C — kwiaty robinii są delikatne, mięsiste i przy powolnym suszeniu natychmiast brunatnieją; zbrązowiały susz traci zarówno zapach, jak i wartość. Nie przewracać podczas suszenia — kwiaty się rozpadają. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje kremowobiałą barwę, jest szeleszczący, delikatnie kruchy i wyraźnie pachnący; jeśli zapach zniknął, surowiec jest przestarzały. Przechowywać krótko — do 12 miesięcy — w szczelnych, ciemnych naczyniach, bo olejek eteryczny szybko się ulatnia. Zasada bezpieczeństwa, którą trzeba mieć w głowie za każdym razem: robinia to roślina trująca, u której zbieramy jedyną nietrującą część. Przy przebieraniu surowca odrzucaj każdą zieloną i zdrewniałą cząstkę. Odróżnianie od gatunków mylonych: prawdziwe akacje (Acacia) w Polsce nie rosną w gruncie — potocznie „akacja” w polskim krajobrazie to zawsze robinia. Można ją pomylić z: karaganą syberyjską (tzw. „akacją żółtą”, Caragana arborescens) — ma kwiaty żółte, drobne, po 1–3, a nie białe grona; z jesionem — ma liście pierzaste, ale naprzeciwległe, bez cierni i bez kwiatów motylkowych; z bożodrzewem gruczołowatym (ajlantem) — liście pierzaste, ale listki z ząbkami gruczołowymi u nasady i przykry zapach po roztarciu, bez cierni; z glediczją trójcierniową — ciernie potężne, rozgałęzione, wyrastające z pnia. Kluczowa cecha robinii: para sztywnych cierni u nasady każdego liścia na młodym pędzie plus zwisające, białe, silnie pachnące grono. Zbieraj kwiat tylko z drzewa, które rozpoznajesz na pewno.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.