Rosiczka okrągłolistna

Opis

Rosiczka okrągłolistna to najbardziej znana polska roślina owadożerna: jej płaska rozeta okrągłych liści, pokrytych czerwonymi włoskami z kroplami lepkiej wydzieliny, chwyta i trawi owady, zdobywając azot, którego brakuje w ubogim torfie. W zielarstwie europejskim jej ziele było przez stulecia jednym z najważniejszych surowców przeciwkaszlowych — podstawą syropów i kropli na koklusz i kaszel spastyczny, znanych pod niemiecką nazwą Sonnentau. Za działanie odpowiadają naftochinony, głównie plumbagina. W Polsce gatunek objęty jest ochroną ścisłą i jego zbiór ze stanowisk naturalnych jest zakazany, a surowiec farmaceutyczny pozyskuje się z upraw i z gatunków tropikalnych. Rosiczka pozostaje więc surowcem realnie używanym w aptece, ale nie w koszyku zielarza.

Wygląd

Drobna, owadożerna bylina wysokości 5–20 cm (wraz z kwiatostanem), tworząca PŁASKĄ rozetę przyziemną, przylegającą do poduchy torfowca. Liście długoogonkowe, ułożone poziomo lub skośnie, o blaszce niemal OKRĄGŁEJ do szerokoodwrotniejajowatej, o średnicy zaledwie 0,5–1 cm, wyraźnie SZERSZEJ NIŻ DŁUŻSZEJ i nagle, ostro odgraniczonej od ogonka — to podstawowa cecha diagnostyczna, odróżniająca gatunek od rosiczki pośredniej i długolistnej, które mają blaszki podłużne i wzniesione. Ogonek liściowy długi (2–5 cm), płaski, wyraźnie OWŁOSIONY — u rosiczki pośredniej i długolistnej ogonek jest nagi. Górna strona blaszki gęsto pokryta czerwonymi, ruchliwymi włoskami gruczołowymi (tentakulami) zakończonymi lepką, przezroczystą kroplą, migoczącą w słońcu jak rosa; tentakule zaginają się ku schwytanemu owadowi, a blaszka powoli się nad nim zwija. Kolor rośliny od zielonego po intensywnie czerwony — im więcej słońca, tym czerwieńsza. Głąbik kwiatowy pojedynczy, bezlistny, prosty, wzniesiony, wyrastający ze ŚRODKA rozety, 2–4 razy dłuższy od liści. Kwiatostan to skrętek — jednostronne, na szczycie ślimakowato zwinięte grono z kilku do kilkunastu drobnych, białych, pięciopłatkowych kwiatów, otwierających się tylko w pełnym słońcu i na kilka godzin; roślina jest w dużej mierze samopylna. Owoc to podłużna torebka z bardzo licznymi, drobnymi, wrzecionowatymi nasionami. Organ podziemny: brak korzenia zaopatrującego — jedynie nieliczne, cienkie korzenie przybyszowe pełniące funkcję kotwiczącą. Zimuje jako zbity pąk zimowy (hibernakulum) ukryty w torfowcu.

Gdzie rośnie

Gatunek rozproszony w całej Polsce, najczęstszy na Pomorzu, Warmii, Mazurach, Suwalszczyźnie, w Borach Tucholskich, na Polesiu Lubelskim, w Sudetach i Karpatach; w Polsce centralnej i zachodniej znacznie rzadszy i zanikający. Jest najpospolitszą z krajowych rosiczek, co nie znaczy, że pospolitą — jej stanowiska ubywają wraz z osuszaniem, eksploatacją i eutrofizacją torfowisk. Rośnie na torfowiskach wysokich i przejściowych, w dywanach torfowców (Sphagnum), na mokrych mszarach, w wilgotnych borach bagiennych, na brzegach dystroficznych jeziorek, w potorfiach i wilgotnych wrzosowiskach. Wymaga podłoża stale mokrego, silnie kwaśnego, otwartego i skrajnie ubogiego w azot; ginie, gdy siedlisko zostanie osuszone, użyźnione lub zarośnie krzewami. Gatunek wskaźnikowy torfowisk w dobrym stanie zachowania.

Warunki

Stanowisko w pełnym słońcu, otwarte — w cieniu roślina blednie, przestaje wytwarzać lepką wydzielinę i zamiera. Podłoże: żywy lub odkwaszony torf i torfowiec (Sphagnum), stale mokry, silnie kwaśny (pH ok. 3,5–5,0), skrajnie ubogi w azot i sole mineralne — nawożenie w jakiejkolwiek postaci zabija rosiczkę, bo jej system korzeniowy nie jest przystosowany do pobierania soli. Podlewanie wyłącznie wodą deszczową, destylowaną lub z odwróconej osmozy; woda kranowa, bogata w wapń, jest śmiertelna. Roślina w pełni mrozoodporna, wymaga chłodnego zimowego spoczynku i zimuje w postaci pąka zimowego — trzymana zimą w cieple gnije. Uprawa domowa w tzw. bagienku (pojemnik bez odpływu, torf + piasek kwarcowy, stała woda w podstawce) jest w pełni możliwa, popularna i legalna — i jest jedyną dopuszczalną drogą posiadania tej rośliny. GDZIE NIE ZBIERAĆ: nigdzie w środowisku naturalnym. Zbiór, wykopywanie i niszczenie rosiczki jest w Polsce zabronione; ponadto samo deptanie mszarów torfowcowych degraduje siedlisko na wiele lat.

Surowiec

ziele (Droserae herba, dawniej Herba Droserae). W Polsce POZYSKANIE ZE STANOWISK NATURALNYCH ZAKAZANE — gatunek pod ochroną ścisłą. Surowiec apteczny pochodzi z upraw oraz z gatunków importowanych: Drosera madagascariensis, D. ramentacea, D. peltata, D. burmannii, sprowadzanych z Madagaskaru, Afryki, Indii i Azji Południowo-Wschodniej.

Termin zbioru

W Polsce zbiór ze stanowisk naturalnych jest ZAKAZANY — poniższy opis dotyczy wyłącznie surowca z legalnej uprawy i ma charakter informacyjny. Ziele — w pełni wegetacji i kwitnienia, od czerwca do sierpnia (optymalnie lipiec), w słoneczny dzień, w godzinach południowych, gdy tentakule są w pełni „orosione” — wtedy zawartość naftochinonów jest najwyższa. Ścina się całe rozety wraz z głąbikiem, pozostawiając korzenie przybyszowe, albo w uprawie zbiera całe rośliny z kolejnych partii. Surowca nie myć. Suszyć natychmiast po zbiorze — rośliny są cienkie, wodniste i szybko czernieją. Praktyczny problem tego surowca: wydajność suszu jest znikoma (rozeta waży ułamek grama), przez co jego pozyskanie z gatunków krajowych jest nieopłacalne — to dodatkowy, ekonomiczny powód, dla którego przemysł sięga po duże gatunki tropikalne.

Skład chemiczny

Naftochinony — grupa decydująca o działaniu: plumbagina (główny związek czynny), droseron, hydroksydroseron, ramentaceon i ich glikozydy. Ponadto: flawonoidy (kwercetyna, mirycetyna, hiperozyd, kemferol, izokwercytryna), garbniki, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, benzoesowy, propionowy), enzymy proteolityczne (proteazy, esterazy, fosfatazy — służące trawieniu owadów), śluzy (składnik lepkiej wydzieliny tentakuli), kwasy fenolowe, antocyjany (czerwone barwniki tentakuli), karotenoidy, witamina C, sole mineralne. Zawartość naftochinonów jest zmienna, silnie zależna od nasłonecznienia i fazy rozwoju — rośliny wybarwione na czerwono, rosnące w pełnym słońcu, są bogatsze.

Właściwości

• Podstawowe działanie to przeciwkaszlowe i rozkurczowe na mięśnie gładkie oskrzeli (antitussivum, spasmolyticum bronchiale) — ziele rosiczki hamuje odruch kaszlowy i znosi skurcz oskrzeli, dzięki czemu łagodzi kaszel suchy, napadowy, spastyczny i „szczekający”. Za działanie odpowiadają naftochinony, przede wszystkim plumbagina, wykazująca ponadto wyraźne właściwości przeciwbakteryjne (w tym wobec bakterii Gram-dodatnich), przeciwgrzybicze i przeciwzapalne. Flawonoidy wspierają działanie przeciwzapalne i rozkurczowe oraz uszczelniają naczynia. Surowiec działa też łagodnie wykrztuśnie, ułatwiając odksztuszanie zalegającej wydzieliny. Klasyczne wskazanie historyczne to krztusiec (koklusz) — rosiczka była jego głównym lekiem roślinnym w Europie przez ponad trzysta lat; dziś stosuje się ją przy kaszlu spastycznym, kaszlu w przebiegu zapalenia oskrzeli i tchawicy, chrypce i kaszlu palacza. Enzymy proteolityczne z tentakuli wykorzystywano ludowo zewnętrznie do usuwania brodawek, kurzajek i modzeli — świeży sok trawi keratynę. Współcześnie rosiczka pozostaje składnikiem gotowych preparatów przeciwkaszlowych i homeopatycznych dostępnych w aptekach.

Zastosowanie

NIE ZBIERAJ SAMODZIELNIE ZE STANOWISK NATURALNYCH. Rosiczka okrągłolistna jest w Polsce objęta ochroną ścisłą — jej pozyskiwanie z natury jest zabronione i karalne. Jednocześnie jest to surowiec realnie i legalnie dostępny: kupuj gotowe preparaty apteczne (syropy, krople i pastylki przeciwkaszlowe zawierające wyciąg z Drosera, także preparaty homeopatyczne), produkowane ze standaryzowanego surowca z upraw i z gatunków importowanych. Dawkowanie preparatów gotowych — wyłącznie według ulotki producenta; nie ma sensu podawać tu proporcji naparu, bo surowiec jest silnie działający, jego stężenie zmienne, a domowe wyciągi o nieznanej mocy są ryzykowne. Jeżeli dysponujesz legalnie kupionym suszem rosiczkowym z uprawy: stosuje się go w bardzo małych ilościach, zwykle jako niewielki dodatek do mieszanek przeciwkaszlowych, w połączeniu z tymiankiem, macierzanką, dziewanną, prawoślazem i lukrecją, przy czym dawkę powinien ustalić farmaceuta lub zielarz — nie zwiększaj jej na własną rękę. Chcesz mieć rosiczkę? Kup roślinę lub nasiona w szkółce roślin owadożernych i uprawiaj we własnym bagienku — to legalne i nie szkodzi przyrodzie. Do samodzielnego łagodzenia suchego kaszlu z surowców zbieralnych legalnie nadają się: tymianek, macierzanka piaskowa, dziewanna, prawoślaz, podbiał i lukrecja.

Uwagi dla zielarza

Zasada podstawowa: to gatunek, którego zielarz nie zbiera — nie z formalizmu, lecz dlatego, że rosiczka ginie razem z torfowiskami, a jej „pospolitość” dotyczy siedlisk, których w Polsce ubywa najszybciej ze wszystkich. Wejście na mszar niszczy poduchę torfowca, po której rosiczka rośnie; szkoda jest większa niż zysk z garści surowca, który po wysuszeniu zważy kilka gramów. Rozpoznawanie i odróżnianie krajowych rosiczek (wiedza terenowa): rosiczka okrągłolistna — blaszka niemal okrągła, SZERSZA niż dłuższa, rozeta płaska, przylegająca do podłoża, ogonek owłosiony; rosiczka pośrednia (D. intermedia) — blaszka odwrotnie jajowata, dłuższa niż szeroka, rozeta uniesiona, ogonek NAGI, a głąbik wyrasta z boku rozety i u nasady jest łukowato wygięty; rosiczka długolistna (D. anglica) — blaszka wąska, równowąsko-łopatkowata, liście wzniesione, ogonek nagi, głąbik prosty ze środka rozety i 2–3 razy dłuższy od liści. Ogonek liściowy (owłosiony czy nagi) to najprostszy klucz w terenie. Rosiczki tworzą też mieszańce, co komplikuje oznaczanie. Jeśli pracujesz z legalnym suszem: suszyć szybko, w cieniu, w temperaturze do 40 °C — naftochinony rozkładają się pod wpływem światła i wyższej temperatury; dobry susz jest niemal czarny, kruchy, z zachowanymi czerwonawymi włoskami. Przechowywać krótko (do 12 miesięcy) w szczelnych, ciemnych naczyniach — surowiec szybko traci aktywność. Świeżego soku nie nakładaj na zdrową skórę: plumbagina drażni i może wywołać pęcherze.

Przeciwwskazania