Rosa gallica
Historyczna róża apteczna o ciemnokarminowych, silnie ściągających płatkach — najważniejszy garbnikowy surowiec wśród róż.
Róża francuska to najstarsza róża lecznicza Europy — odmiana 'Officinalis', zwana różą apteczną, była przez stulecia podstawą aptecznych konfekcji, syropów i płukanek, a jej płatki figurowały w farmakopeach na długo przed pojawieniem się róży damasceńskiej. W odróżnieniu od róż olejkowych liczy się w niej nie olejek, lecz garbniki: płatki róży francuskiej są wyraźnie ściągające i gorzkawe, i to na tym opiera się ich działanie przeciwzapalne na błony śluzowe. Ciekawą cechą surowca jest to, że wysuszone płatki nie tracą zapachu, lecz go wzmacniają — stąd wielowiekowe wykorzystanie w potpourri i „różanych proszkach”. W Polsce gatunek nie jest rodzimy, ale bywa uprawiany i zdziczały; ma status rośliny historycznej, wypartej z lecznictwa przez łatwiej dostępne surowce.
Krzew NISKI, wysokości 0,4–1,2 m (najniższa z róż leczniczych), o pokroju zwartym, sztywnym, wzniesionym — nie tworzy długich, łukowato zwisających pędów jak róża dzika. Rozrasta się silnie przez podziemne rozłogi i odrosty korzeniowe, tworząc gęste, jednolite kępy. Pędy proste, wzniesione, gęsto pokryte NIEJEDNAKOWYM uzbrojeniem: drobne, proste lub lekko sierpowate kolce wymieszane z licznymi szczecinkami i kolcami gruczołowymi (na dotyk pęd jest szorstki, „szczeciniasty”) — cecha odróżniająca od R. canina, która ma wyłącznie duże, hakowate kolce bez szczecinek. Liście nieparzystopierzaste, złożone zwykle z 3–5 (rzadko 7) listków — mniej niż u większości róż. Listki DUŻE, grube i sztywne, szerokojajowate do eliptycznych, o brzegu grubo, gruczołkowato piłkowanym, z wierzchu ciemnozielone, matowe, nieco skórzaste i lekko pomarszczone, od spodu jaśniejsze, sinawe, owłosione i gruczołkowate; użyłkowanie siatkowate, wyraźnie wypukłe od spodu. Kwiaty pojedyncze lub po 2–3 na szczytach pędów, DUŻE — o średnicy 6–9 cm, o barwie intensywnej: ciemnoróżowej, karminowej do purpurowoczerwonej, z wyraźnie widocznym pękiem złocistożółtych pręcików w środku. Typ dziki ma 5 płatków; uprawna odmiana apteczna 'Officinalis' jest półpełna (kilkanaście do dwudziestu kilku płatków), a odmiana 'Versicolor' (Rosa Mundi) ma płatki biało-różowo pręgowane. Zapach umiarkowanie silny, głęboki, „staroróżany”, z wyraźną nutą korzenną — słabszy niż u damasceńskiej, ale trwalszy po wysuszeniu. Działki kielicha pierzasto podzielone, gruczołkowate, po przekwitnieniu odgięte w dół i odpadające. Szypułki i dno kwiatowe gęsto pokryte gruczołkami — na dotyk lepkie i pachnące żywicznie. Owoc pozorny (szupinka) kulisty do kulistojajowatego, ceglastoczerwony, twardy, o średnicy ok. 1–1,5 cm, pokryty u nasady sztywnymi gruczołkowatymi szczecinkami. Organ podziemny: rozłogi podziemne i drewniejący, rozgałęziony system korzeniowy dający liczne odrosty.
Gatunek NIE jest w Polsce rodzimy w większości kraju — jego naturalny zasięg obejmuje środkową i południową Europę oraz Azję Mniejszą, sięgając od Francji po Kaukaz; na terenie Polski występuje najwyżej na krańcach zasięgu, na Wyżynie Lubelskiej, Roztoczu i w Pieninach, gdzie bywa uznawany za gatunek rodzimy lub zadomowiony na murawach kserotermicznych i ciepłych zboczach wapiennych. Poza tym rośnie u nas wyłącznie w uprawie — w ogrodach, kolekcjach róż historycznych, ogrodach klasztornych i przy dawnych siedliskach; sporadycznie dziczeje w pobliżu opuszczonych ogrodów, gdzie utrzymuje się dzięki rozłogom. Surowiec zielarski (suszone płatki) sprowadzany jest głównie z Francji, Bułgarii, Turcji i Maroka — krajowego zbioru towarowego praktycznie nie ma.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, przewiewne — róża francuska jest gatunkiem światłolubnym i ciepłolubnym, w cieniu kwitnie skąpo i choruje na mączniaka. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, gliniasto-piaszczysta lub kamienista, dobrze zdrenowana; roślina jest tolerancyjna na gleby uboższe i suchsze niż większość róż ogrodowych. Odczyn obojętny do lekko zasadowego, pH 6,5–7,5 — jak wiele gatunków kserotermicznych lubi glebę wapienną. Wilgotność umiarkowana do niskiej; gatunek wybitnie odporny na suszę i przesuszenie, ale nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych — na takich gnije system korzeniowy. Mrozoodporność bardzo dobra — w warunkach polskich zimuje bez okrycia, wytrzymuje mrozy poniżej −25 °C; nie wymaga kopczykowania, w przeciwieństwie do róży damasceńskiej. Kwitnie RAZ w sezonie, na pędach zeszłorocznych — cięcie wykonywać po kwitnieniu, cięcie wiosenne usuwa pąki kwiatowe i pozbawia zbioru. Roślina rozrasta się agresywnie przez rozłogi i wymaga ograniczania. Nie zbierać płatków z róż ogrodowych opryskiwanych fungicydami i insektycydami — a odmiany historyczne w ogrodach są rutynowo traktowane preparatami na mączniaka i czarną plamistość; oprysku z płatków nie da się usunąć. Nie zbierać z krzewów przydrożnych i z kolekcji parkowych nawożonych chemicznie.
płatki korony, zbierane z pąków (Rosae gallicae flos / Rosae rubrae petala) — surowiec ściągający; pomocniczo owoc pozorny (szupinka) jako surowiec witaminowy, o wartości niższej niż u róży dzikiej. Olejek destyluje się rzadko i w małych ilościach — róża francuska jest surowcem garbnikowym, nie olejkowym.
Płatki (główny surowiec) — jedyny termin: czerwiec, w krótkim okresie jednorazowego kwitnienia (2–3 tygodnie, w cieplejszych rejonach od końca maja). Kluczowa jest FAZA: zbiera się płatki z pąków ROZCHYLAJĄCYCH SIĘ, tuż przed pełnym rozwinięciem kwiatu — wtedy zawartość garbników i barwników jest najwyższa, a płatki są najciemniejsze i najbardziej jędrne. Kwiaty w pełni rozwarte, z odstającymi płatkami i widocznymi, sypiącymi się pręcikami, dają surowiec blady i ubogi. Pora dnia: rano, po obeschnięciu rosy, do godziny 10 — w upalne popołudnie płatki więdną i tracą aromat. Płatki obrywać ręcznie z dna kwiatowego, ODCINAJĄC BIAŁE, gorzkie nasady (paznokciowate zgrubienia u podstawy) — ich pozostawienie psuje smak i barwę naparu. Zbierać do przewiewnych koszy, luźno, nie ugniatać i nie transportować w foliowych workach — płatki zaparzają się w kilkanaście minut i brunatnieją nieodwracalnie. Rozpocząć suszenie tego samego dnia, najlepiej w ciągu 1–2 godzin. Owoce (szupinki) — wrzesień–październik, gdy są mocno czerwone, ale jeszcze twarde, przed przymrozkami; surowiec drugorzędny, zbierany raczej z braku róży dzikiej.
Płatki: garbniki — grupa dominująca i decydująca o działaniu, zawartość rzędu kilkunastu procent suchej masy, głównie garbniki hydrolizujące (elagotanoidy, m.in. rugozyny i inne dimeryczne elagotanoidy) oraz kwas galusowy i elagowy. Antocyjany (cyjanidyno-3,5-diglukozyd i pochodne) — barwnik nadający płatkom ciemnokarminową barwę; ich zawartość jest u tego gatunku najwyższa spośród róż leczniczych. Flawonoidy: kwercetyna, kemferol i ich glikozydy. Olejek eteryczny — obecny w niewielkiej ilości (róża francuska jest znacznie uboższa w olejek niż damasceńska i stulistna), złożony głównie z geraniolu, cytronelolu, nerolu i alkoholu fenyloetylowego. Ponadto: kwasy fenolowe, kwas askorbinowy, śluzy, żywice, wosk różany, sole mineralne, gorycze. Owoc pozorny: witamina C (mniej niż w owocu róży dzikiej), karotenoidy, flawonoidy, pektyny, kwasy organiczne, garbniki.
Napar z płatków (ściągający, do picia): 1–2 łyżki suszonych płatków na szklankę wrzątku, parzyć POD PRZYKRYCIEM 10–15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, przy nieżytach żołądka i jelit oraz łagodnych biegunkach — nie stosować dłużej niż 1–2 tygodnie bez przerwy (surowiec garbnikowy). Płukanka do jamy ustnej i gardła (najważniejsze zastosowanie): 2 łyżki płatków na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut pod przykryciem, ostudzić, przecedzić; płukać 3–5 razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, aftach, paradontozie, zapaleniu gardła i po zabiegach stomatologicznych. Okłady na oczy i skórę: przecedzony, wystudzony napar (musi być klarowny — resztki płatków drażnią spojówkę), nasączony gazik na 10–15 minut, 2 razy dziennie. Nasiadówki i przemywania: 3 łyżki płatków na litr wrzątku, parzyć 30 minut, przecedzić — przy hemoroidach, podrażnieniach i stanach zapalnych okolic intymnych. Nalewka (do użytku zewnętrznego): świeże płatki zalane spirytusem 40–50%, macerowane 2–3 tygodnie w ciemności — jako tonik ściągający do cery tłustej i do pędzlowania dziąseł (rozcieńczona wodą 1:3). Miód różany (mel rosatum) — klasyczny preparat apteczny: świeże płatki utarte z miodem lub zalane miodem i pozostawione na 2–3 tygodnie; łyżeczka do ssania przy podrażnionym gardle, także jako dodatek do płukanek. Konfitura z płatków: świeże płatki bez białych nasad ucierane z cukrem i sokiem z cytryny — surowiec kulinarny (nadzienie do pączków) i domowy środek na gardło. Nie destylować w warunkach domowych — zawartość olejku jest zbyt niska, by miało to sens.
Suszenie: szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, maksymalnie 40 °C — róża francuska ma tę wyjątkową właściwość, że jej płatki po wysuszeniu ZYSKUJĄ na intensywności zapachu (stąd wielowiekowe użycie w potpourri i różanych proszkach); ale tylko wtedy, gdy suszenie było szybkie i chłodne. Powolne suszenie w wilgotnym pomieszczeniu daje płatki brunatne i stęchłe. Dobry surowiec ma barwę ciemnoróżową do purpurowej — NIE brunatną i nie wyblakłą; jest kruchy, przy rozcieraniu w palcach wyraźnie pachnie różą i ma smak WYRAŹNIE ŚCIĄGAJĄCY, cierpki, lekko gorzkawy. Brak cierpkości oznacza, że surowiec jest stary lub pochodzi z innego gatunku róży (najczęściej z ozdobnych róż wielkokwiatowych, które nie mają wartości leczniczej i trafiają do taniego handlu). Białe nasady płatków bezwzględnie odcinać przed suszeniem — dają gorycz i mętny napar. Przechowywanie: szczelne, ciemne naczynia szklane lub blaszane, do 12–18 miesięcy (dłużej niż płatki damasceńskiej — garbniki są trwalsze niż olejek); trzymać z dala od wilgoci, płatki są silnie higroskopijne i po zawilgoceniu zbrylają się i pleśnieją. Barwa naparu: intensywnie różowa, w kontakcie z kwasem (sok z cytryny) mocno czerwienieje, w środowisku zasadowym sinieje — to zachowanie antocyjanów i dobry test na to, czy w surowcu w ogóle są. Mieszanki: róża francuska łączy się z szałwią i tymiankiem (płukanki na gardło i dziąsła), z korą dębu i pięciornikiem kurzym zielem (silne płukanki ściągające), z rumiankiem i nagietkiem (okłady i przemywania), z malwą czarną i prawoślazem (osłonowe napary na przewód pokarmowy — garbniki i śluzy działają komplementarnie), z liściem borówki i szałwią (biegunki). Typowy błąd: mylenie ról róż. Do OLEJKU i wody różanej bierze się damasceńską lub stulistną; do GARBNIKÓW (płukanki, biegunki, dziąsła) — francuską; do WITAMINY C (owoce) — dziką. Kupowanie „płatków róży” bez określenia gatunku daje najczęściej surowiec ozdobny, bez wartości. Gatunki mylone: od róży damasceńskiej odróżnia się niższym, zwartym pokrojem, mniejszą liczbą listków (3–5), gęstymi szczecinkami i kolcami gruczołowymi na pędach zamiast dużych hakowatych kolców, kwiatami ciemniejszymi (karminowymi, nie różowymi) i słabszym, ale trwalszym zapachem oraz jednokrotnym kwitnieniem. Od róży stulistnej — ta ma kwiaty kuliste, gęsto pełne, zwieszające się pod własnym ciężarem, i barwę jasnoróżową. Od róży dzikiej — canina jest wysoka, rozłożysta, ma kwiaty blade i pędy z jednakowymi hakowatymi kolcami. Uwaga na odmianę 'Versicolor' (Rosa Mundi) — płatki pręgowane biało-różowo, są uboższe w antocyjany i dają blady, słabszy surowiec; do celów leczniczych brać wyłącznie ciemną odmianę 'Officinalis'.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.