Rumian polny

Opis

Rumian polny to jeden z trzech „fałszywych rumianków” polskiej flory — roślina, którą początkujący zbieracze najczęściej mylą z rumiankiem pospolitym (Matricaria chamomilla). Różnica jest zasadnicza: rumian polny nie zawiera olejku azulenowego, jego koszyczki są niemal bezwonne lub pachną tylko słabo i mdławo, a dno kwiatostanowe jest pełne, nie puste. W polskim ziołolecznictwie nie ma on samodzielnego zastosowania leczniczego i nie jest surowcem farmakopealnym; w medycynie ludowej bywał używany zastępczo, ale jest to praktyka nieuzasadniona. Jego prawdziwe znaczenie dla zielarza jest negatywne: trzeba go bezbłędnie rozpoznawać, żeby go NIE zbierać. W przeciwieństwie do rumianu psiego nie ma jednak przykrego zapachu ani działania drażniącego skórę.

Wygląd

Roślina jednoroczna lub ozima, wysokości 15–50 cm, o łodydze wzniesionej lub podnoszącej się, w górnej części silnie rozgałęzionej, obłej i wyraźnie miękko owłosionej (przylegająco kutnerowatej) — to pierwsza cecha odróżniająca ją od NAGIEGO rumianku pospolitego. Liście skrętoległe, siedzące, dwu- do trzykrotnie pierzastodzielne, o odcinkach szerszych, lancetowatych, zaostrzonych, ale nie nitkowatych — wyraźnie „grubszych” i mniej koronkowych niż nitkowate odcinki liścia rumianku; szarozielone od owłosienia. Kwiatostan to pojedynczy koszyczek na szczycie każdej gałązki, średnicy 2–3 cm; brzeżne kwiaty języczkowate białe, odgięte, wewnętrzne rurkowate żółte. Cecha rozstrzygająca: dno kwiatostanowe jest STOŻKOWATE, ale PEŁNE (mięsiste) — po przekrojeniu koszyczka wzdłuż nie widać w środku pustej jamki, którą ma rumianek pospolity; ponadto między kwiatami rurkowatymi występują plewinki (łuseczki), których rumianek pospolity nie ma. Owoc to niełupka bez puchu kielichowego, żeberkowana. Korzeń palowy, cienki. Zapach roztartego koszyczka: bardzo słaby, mdły, „trawiasty” — bez charakterystycznej, słodkiej woni rumianku; nie jest jednak cuchnący (to odróżnia go od rumianu psiego).

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, na niżu i w niższych położeniach górskich. Typowy chwast segetalny — rośnie w zbożach ozimych i jarych, na ścierniskach, w uprawach okopowych, na miedzach, ugorach, przydrożach, nasypach kolejowych, przy zabudowaniach i na piaszczystych nieużytkach. Preferuje gleby lżejsze, piaszczyste, o odczynie kwaśnym do obojętnego — na takich stanowiskach jest chwastem wskaźnikowym.

Warunki

Nie jest rośliną uprawną — rośnie samorzutnie jako chwast. Stanowisko słoneczne, otwarte. Gleba lekka, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, przepuszczalna, umiarkowanie żyzna do ubogiej; odczyn kwaśny do lekko kwaśnego (pH ok. 5,0–6,5) — na glebach wapiennych ustępuje. Wilgotność umiarkowana do suchej, dobrze znosi suszę. Mrozoodporny jako forma ozima — siewki zimują w rozecie. Uwaga zielarska: rumianu polnego się NIE ZBIERA, ale trzeba wiedzieć, gdzie rośnie, bo najczęściej rośnie dokładnie tam, gdzie szuka się rumianku pospolitego — na skraju zbóż, na ugorach i miedzach, często w mieszanych łanach z prawdziwym rumiankiem. Przy zbiorze rumianku na takich stanowiskach każdą roślinę trzeba sprawdzać indywidualnie.

Surowiec

Roślina NIE JEST surowcem zielarskim i nie ma udokumentowanego zastosowania leczniczego. Nie zbiera się jej ani nie stosuje. Koszyczki bywają błędnie zbierane jako rumianek pospolity (Matricariae flos) — takie zafałszowanie obniża lub całkowicie znosi wartość surowca. Znaczenie rośliny w praktyce zielarskiej sprowadza się do umiejętności odróżnienia jej od prawdziwego rumianku.

Termin zbioru

Nie jest surowcem zielarskim — nie ma terminu zbioru. Kwitnie od maja do września (szczyt kwitnienia w czerwcu i lipcu), czyli w tym samym okresie co rumianek pospolity, co jest głównym powodem pomyłek. Jeśli zbierasz rumianek pospolity w tym czasie, sprawdzaj każdy koszyczek: przekrój go wzdłuż i szukaj pustej jamki w dnie kwiatostanowym. Koszyczki rumianu polnego trafiające do zbioru należy odrzucić — obniżają jakość surowca i pozbawiają go działania.

Skład chemiczny

Skład zbadany pobieżnie i bez znaczenia praktycznego. Roślina zawiera bardzo mało olejku eterycznego i — co kluczowe — NIE zawiera chamazulenu ani α-bisabololu, czyli składników odpowiadających za przeciwzapalne działanie rumianku pospolitego (z tego powodu jej olejek nie jest niebieski). Stwierdzano niewielkie ilości laktonów seskwiterpenowych (typowych dla astrowatych), flawonoidów (pochodne apigeniny i luteoliny), kwasów fenolowych i goryczy oraz śladowe ilości poliacetylenów. Zawartość laktonów jest wyraźnie niższa niż w rumianie psim, stąd rumian polny nie działa silnie drażniąco na skórę.

Właściwości

• Roślina nie ma udokumentowanych właściwości leczniczych i nie jest stosowana w fitoterapii. Nie działa przeciwzapalnie ani rozkurczowo w stopniu porównywalnym z rumiankiem pospolitym — brak w niej chamazulenu i bisabololu przesądza o braku klasycznego działania „rumiankowego”. W medycynie ludowej sporadycznie używano naparu z koszyczków zastępczo, przypisując mu słabe działanie przeciwzapalne i wiatropędne, ale nie ma to potwierdzenia i nie stanowi podstawy do stosowania. Realne znaczenie gatunku: chwast segetalny, roślina wskaźnikowa gleb kwaśnych i lekkich, umiarkowanie pożytkowa dla owadów. Dla zielarza to przede wszystkim gatunek do rozpoznawania i odrzucania.

Zastosowanie

Nie stosować — roślina nie jest surowcem leczniczym, nie ma dla niej ustalonych postaci leku, dawek ani wskazań. Nie robić z niej naparów, odwarów ani nalewek „zamiast rumianku” — nie zastąpi rumianku pospolitego, bo nie zawiera składników, którym rumianek zawdzięcza działanie. Jeśli w zbieranym surowcu rumiankowym znajdziesz koszyczki rumianu polnego, wybierz je i odrzuć. Jedyne praktyczne „zastosowanie” tego gatunku to ćwiczenie oka: przekrój koszyczek na pół i zapamiętaj różnicę między pełnym dnem rumianu a pustym w środku, stożkowatym dnem rumianku pospolitego.

Uwagi dla zielarza

KLUCZ ROZPOZNAWCZY — trzy „rumianki” z białym języczkiem i żółtym środkiem, które rosną obok siebie na polskich polach: (1) RUMIANEK POSPOLITY (Matricaria chamomilla) — jedyny wartościowy: łodyga NAGA, liście dwu-, trójkrotnie pierzastodzielne o odcinkach NITKOWATYCH, dno kwiatostanowe stożkowate i PUSTE W ŚRODKU (przekrój wzdłuż — widać jamkę), BRAK plewinek między kwiatami rurkowatymi, zapach mocny, słodki, aromatyczny. (2) RUMIAN POLNY (Anthemis arvensis) — łodyga owłosiona, odcinki liści szersze i płaskie, dno kwiatostanowe PEŁNE, PLEWINKI obecne, zapach słaby i mdły, ale nie przykry. (3) RUMIAN PSI (Anthemis cotula) — dno pełne, plewinki tylko w środkowej części dna, a zapach ostry, CUCHNĄCY, odstręczający; sok drażni skórę. Do tego dochodzi maruna bezwonna (Tripleurospermum inodorum) — duże koszyczki, dno pełne, roślina bezwonna. PRÓBA ROZSTRZYGAJĄCA: przekrój koszyczka wzdłuż paznokciem i powąchaj rozgnieciony kwiat. Pusta jamka w dnie + mocny, słodki aromat = rumianek pospolity. Wszystko inne = odrzucić. Dodatkowo susz z domieszką rumianów jest rozpoznawalny po tym, że napar jest blady, bez aromatu i pozbawiony charakterystycznej rumiankowej goryczki. Typowy błąd początkujących: zbieranie „rumianku” z miedzy przy zbożu bez sprawdzania dna kwiatostanowego — pole kwitnących rumianów wygląda dokładnie tak, jak wyobrażenie o łanie rumianku.

Przeciwwskazania