Rumian żółty

Opis

Rumian żółty odróżnia się od wszystkich innych krajowych rumianów tym, że cały koszyczek — zarówno kwiaty języczkowate, jak i rurkowate — jest złocistożółty. Przez wieki był surowcem barwierskim: z koszyczków uzyskiwano trwały żółty barwnik do wełny, znany na Podlasiu i Lubelszczyźnie. W ziołolecznictwie jego rola jest znikoma i ogranicza się do tradycji ludowej — nie należy go mylić z rumiankiem pospolitym ani stosować jako jego zamiennika. Roślina nie zawiera olejku o składzie zbliżonym do rumianku i nie ma jego działania. W zielarstwie traktuje się go dziś przede wszystkim jako gatunek, który trzeba umieć rozpoznać i odrzucić przy zbiorze rumianku.

Wygląd

Bylina lub roślina dwuletnia wysokości 30–60 cm, o wzniesionych, bruzdowanych, słabo owłosionych i rozgałęzionych w górze łodygach. Liście skrętoległe, pierzastodzielne do podwójnie pierzastodzielnych, o odcinkach szerszych i grubszych niż u rumianku, ząbkowanych, od spodu szaro owłosionych, ciemnozielone z wierzchu. Kwiatostanem jest pojedynczy, duży koszyczek średnicy 3–5 cm, osadzony na długiej, bezlistnej w górnej części szypule; kwiaty języczkowate ORAZ rurkowate mają tę samą złocistożółtą barwę — to główna cecha diagnostyczna. Dno koszyczka wypukłe, pełne (nie puste jak u rumianku), z plewinkami między kwiatami. Owoc to czterokanciasta niełupka bez puchu kielichowego. Organ podziemny: krótkie, drewniejące kłącze z wiązką korzeni.

Gdzie rośnie

W Polsce rozproszony, częstszy na wschodzie i południu kraju, na niżu i pogórzu. Rośnie na suchych, ciepłych i widnych siedliskach: przydrożach, nasypach kolejowych, miedzach, ugorach, murawach kserotermicznych, skrajach pól i piaszczystych nieużytkach. Preferuje gleby wapienne i przepuszczalne. Bywa też uprawiany i dziczeje z ogrodów.

Warunki

Stanowisko pełne słońce, ciepłe, osłonięte. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub kamienista, uboga do umiarkowanie żyznej, koniecznie sucha — nie znosi zastoiska wody, na mokrej ziemi gnije. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–7,5). Mrozoodporny w warunkach polskich, ale wymaga suchego zimowania; w mokrą zimę wypada. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami i z obrzeży pól uprawnych — to typowe siedliska tego gatunku, jednocześnie najbardziej skażone.

Surowiec

Kwiat, tj. koszyczek (Anthemidis tinctoriae flos) — surowiec barwierski, nie leczniczy. Roślina nie ma udokumentowanego, potwierdzonego zastosowania leczniczego; w medycynie ludowej używano wyłącznie naparu z koszyczków, i to sporadycznie.

Termin zbioru

Koszyczki — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy kwiaty rurkowate w środku dopiero zaczynają się otwierać; ścinać w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Kwiaty na cele barwierskie zbiera się nieco później, gdy barwa jest najintensywniejsza. Ziele (sporadycznie, ludowo) — w czasie kwitnienia, ścinając górne, ulistnione pędy.

Skład chemiczny

Flawonoidy, w tym pochodne apigeniny i luteoliny oraz — charakterystyczne dla gatunku — żółte barwniki flawonowe odpowiadające za jego wartość barwierską. Olejek eteryczny w niewielkiej ilości, o składzie odmiennym od olejku rumianku pospolitego, pozbawiony chamazulenu (napar nie barwi się na niebiesko-zielono). Ponadto laktony seskwiterpenowe, kwasy fenolowe, garbniki, gorycze, sole mineralne. Skład ilościowy słabo zbadany — nie należy przypisywać mu zawartości substancji czynnych rumianku.

Właściwości

• Roślina bez potwierdzonego działania leczniczego. Obecność laktonów seskwiterpenowych i flawonoidów daje słabe działanie przeciwzapalne i ściągające, ale w stopniu nieporównywalnym z rumiankiem pospolitym. W medycynie ludowej napar z koszyczków stosowano zewnętrznie do przemywań i okładów przy podrażnieniach skóry, a odwar do płukania włosów, którym nadawał złocisty odcień. Podstawowe, historyczne znaczenie gatunku jest barwierskie: koszyczki dają trwały żółty do złocistego barwnik do wełny, utrwalany ałunem, a z dodatkiem soli żelaza — oliwkowozielony.

Zastosowanie

Nie stosować jako zamiennika rumianku pospolitego — nie ma jego działania przeciwzapalnego, rozkurczowego ani osłonowego. Zastosowanie ogranicza się do użytku zewnętrznego w tradycji ludowej: napar 1–2 łyżki suszonych koszyczków na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, po ostudzeniu i przecedzeniu używać do przemywania skóry lub jako płukanka do włosów. Do wewnątrz nie zaleca się — brak danych o bezpiecznym dawkowaniu. Barwienie wełny: świeże lub suszone koszyczki gotować 45–60 minut, przecedzić, wełnę wcześniej zaprawić ałunem, następnie barwić w kąpieli poniżej temperatury wrzenia.

Uwagi dla zielarza

Najważniejsza umiejętność związana z tym gatunkiem to odróżnienie go od rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla) przy zbiorze. Rumianek ma białe języczki, żółty środek, dno koszyczka puste w środku (przekrój wzdłuż — pusty stożek!) i silny, charakterystyczny zapach; rumian żółty ma cały koszyczek żółty, dno pełne, z plewinkami, i zapach słaby, ziołowo-gorzkawy. Sprawdzenie dna koszyczka igłą lub nożykiem jest rozstrzygające i zajmuje sekundę — rób to zawsze przy zbiorze rumianku z siedlisk ruderalnych, gdzie rosną obok siebie. Mylony bywa też z rumianem polnym (Anthemis arvensis) i psim (A. cotula) — te mają białe języczki, a rumian psi cuchnie nieprzyjemnie po roztarciu. Koszyczki na barwnik suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C; przechowywać w papierowych torbach, bo w szczelnym słoju barwnik ciemnieje. Susz zachowuje moc barwierską około roku.

Przeciwwskazania