Rzepa

Opis

Rzepa to jedno z najstarszych warzyw korzeniowych Europy — przed upowszechnieniem ziemniaka była podstawą wyżywienia wsi w Polsce, a dziś jest warzywem niemal zapomnianym. W zielarstwie nie jest rośliną leczniczą w ścisłym sensie: nie ma wystandaryzowanego surowca ani udokumentowanego działania farmakologicznego. Ma za to trwałe, sensowne miejsce w domowej apteczce ludowej — sok wyciśnięty z korzenia z dodatkiem miodu lub cukru stosowano od pokoleń jako syrop wykrztuśny i osłaniający przy kaszlu i chrypce. Jak wszystkie kapustowate zawiera glukozynolany i związki siarkowe, którym zawdzięcza ostrawy smak i słabe działanie odkażające. Jej wartość jest przede wszystkim odżywcza i tradycyjna, nie lecznicza.

Wygląd

Roślina dwuletnia z rodziny kapustowatych, w pierwszym roku wytwarzająca przyziemną rozetę liści i zgrubiały korzeń spichrzowy, w drugim — pęd kwiatostanowy wysokości 60–120 cm. Korzeń spichrzowy kulisty, spłaszczono-kulisty lub wrzecionowaty, o miąższu białym lub żółtawym, skórce białej, często z fioletowo nabiegłą górną częścią wystającą ponad ziemię — to typowy wygląd rzepy jadalnej; korzeń nie jest okryty woskowym nalotem i ma cieńszą skórkę niż brukiew. Liście rozety jasnozielone, TRAWIASTOZIELONE i wyraźnie SZORSTKO OWŁOSIONE (nie sine, nie nagie — to główna cecha odróżniająca ją od rzepaku i brukwi), lirowato pierzastodzielne, o dużym, zaokrąglonym odcinku szczytowym i mniejszych bocznych, brzeg nierówno karbowany. Liście łodygowe siedzące, sercowato obejmujące łodygę uszkami — obejmują ją całkowicie, co również różni rzepę od rzepaku. Kwiatostan to GRONO wydłużające się w czasie kwitnienia; kwiaty jaskrawożółte, 4-płatkowe, o płatkach ułożonych na krzyż, przy czym otwarte kwiaty w gronie wznoszą się NAD pąkami (u rzepaku pąki górują nad kwiatami — najprostszy test terenowy). Owoc to łuszczyna długości 3–6 cm, z wyraźnym dzióbkiem, zawierająca drobne, kuliste, ciemnobrunatne nasiona.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek uprawny, znany od średniowiecza, dziś uprawiany rzadko — głównie w ogródkach przydomowych, w uprawie amatorskiej i lokalnie jako roślina pastewna i poplon. Nie występuje dziko jako gatunek pierwotny; jego dziko rosnące formy (rzepik, tzw. Brassica rapa subsp. campestris) spotyka się jako chwast i roślinę ruderalną na polach, przydrożach, brzegach rowów, nieużytkach i nasypach w całym kraju. Pochodzenie: rejon śródziemnomorsko-zachodnioazjatycki; udomowiona niezależnie w Europie i w Azji, gdzie dała odmiany liściowe (m.in. kapusta pekińska i bok choy należą do tego samego gatunku).

Warunki

Stanowisko słoneczne, otwarte. Gleba żyzna, próchniczna, głęboko uprawiona, przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub gliniasta, stale umiarkowanie wilgotna — przy nierównomiernym podlewaniu korzeń pęka i drewnieje, a przy suszy staje się ostry i włóknisty. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5); na glebach kwaśnych występuje kiła kapusty, która niszczy uprawę. Nie sadzić po innych kapustowatych — zachować przynajmniej 3–4-letnią przerwę na tym samym zagonie. Rzepa jest rośliną chłodnolubną i mrozoodporną: znosi przymrozki do kilku stopni poniżej zera, a lekki chłód poprawia jej smak; źle znosi upały, przy których szybko wybija w kwiatostan (piętuje). Wysiew wiosenny (marzec–kwiecień) na zbiór letni lub letni (lipiec–początek sierpnia) na zbiór jesienny, który daje lepszy, słodszy korzeń. Nie zbierać korzeni z pól nawożonych obornikiem świeżym ani z terenów przy drogach — kapustowate silnie kumulują azotany.

Surowiec

Korzeń spichrzowy, tj. zgrubiały hipokotyl (Rapae radix) — surowiec pomocniczy, używany świeżo, głównie jako sok; nać (młode liście) — warzywo liściowe bogate w witaminy; nasiona — surowiec olejarski. Roślina NIE ma zastosowania leczniczego w rozumieniu farmakognozji: nie występuje w farmakopei, nie ma surowca standaryzowanego. Jej zastosowanie ogranicza się do wartości odżywczej, dietetycznej i tradycji ludowej (syrop na kaszel).

Termin zbioru

Korzeń spichrzowy — z siewu wiosennego od czerwca do lipca (młode, kruche, jako warzywo sezonowe), z siewu letniego od września do października, przed nadejściem silnych mrozów; wykopywać, gdy korzeń osiągnie 6–10 cm średnicy — przerośnięte rzepy drewnieją, stają się gąbczaste i ostre. Zbierać w suchy dzień, ostrożnie podważając widłami; nać skręcać, nie ścinać nożem tuż przy główce. Nać (młode liście) — od maja do października, na bieżąco, zbierając zewnętrzne liście rozety; najlepsze są liście młode, przed zdrewnieniem nerwów. Nasiona (do celów olejarskich lub na kiełki) — w drugim roku uprawy, w lipcu, gdy łuszczyny zżółkną, ale zanim zaczną pękać; ścinać pędy rano, gdy są wilgotne od rosy, i dosuszać pod dachem na płótnie. Sok na syrop — z korzenia świeżo wykopanego, jesienią lub zimą z przechowywanego surowca.

Skład chemiczny

Korzeń: woda jako składnik dominujący, cukry proste (nadające słodkawy smak), błonnik pokarmowy, witamina C, witaminy z grupy B, potas, wapń, magnez, fosfor. Charakterystyczne dla kapustowatych glukozynolany (m.in. glukobrassycyna, progoitryna) i powstające z nich pod wpływem enzymu mirozynazy izotiocyjaniany oraz związki siarkowe — to one odpowiadają za ostrawy, „rzepowy” smak i zapach oraz za słabe działanie odkażające i wykrztuśne. Ponadto śluzy, kwasy organiczne, glutation, indole. Liście (nać): znacznie bogatsze od korzenia — dużo witaminy C, witaminy K, karotenoidów (prowitamina A), luteiny, kwasu foliowego, wapnia i żelaza; to najbardziej wartościowa odżywczo część rośliny, w Polsce niemal całkowicie marnowana. Nasiona: olej tłusty (o składzie zbliżonym do rzepakowego, w starych odmianach z kwasem erukowym), glukozynolany.

Właściwości

• Roślina bez potwierdzonego działania farmakologicznego — jej zastosowanie jest odżywcze i ludowe. Realne, sensowne kierunki: sok z korzenia z miodem lub cukrem stosowany tradycyjnie jako łagodny syrop wykrztuśny i osłaniający przy suchym kaszlu, chrypce i podrażnieniu gardła — działanie opiera się na obecności śluzów, cukrów i lotnych związków siarkowych o słabym działaniu odkażającym, a nie na żadnej substancji leczniczej; efekt jest przede wszystkim osłaniający i łagodzący. Korzeń jest niskokaloryczny i bogaty w błonnik — wspiera pracę jelit i sytość; zawiera potas, więc lekko wspomaga wydalanie wody. Nać ma wysoką gęstość odżywczą (witaminy C, K, A, wapń) i to ona, nie korzeń, jest najcenniejszą częścią rośliny. Glukozynolany kapustowatych są przedmiotem badań nad profilaktyką nowotworową, ale są to badania nad rodziną roślin i wyizolowanymi związkami — nie stanowią podstawy, by przypisywać rzepie działanie przeciwnowotworowe. Nie wymyślaj rzepie właściwości, których nie ma: to warzywo o wartości odżywczej i tradycji, nie zioło lecznicze.

Zastosowanie

Syrop z rzepy na kaszel (receptura ludowa): dużą, zdrową rzepę obrać, pokroić w plastry lub wydrążyć w niej zagłębienie; plastry przełożyć warstwami miodem lub cukrem w słoiku (albo wlać miód do wydrążonego korzenia), przykryć i odstawić na 8–12 godzin w temperaturze pokojowej. Rzepa puści sok, który zmiesza się z miodem — zlać go i przechowywać w lodówce do 3–4 dni (świeżo przygotowany, bez konserwacji, szybko fermentuje). Dawkowanie tradycyjne: dorośli 1 łyżka 3–4 razy dziennie, dzieci powyżej 1. roku życia 1 łyżeczka 3 razy dziennie — miodu nie podaje się niemowlętom poniżej 12 miesięcy (ryzyko botulizmu dziecięcego); dla nich syrop przygotować na cukrze albo w ogóle go nie podawać. Kuracja doraźna, na kilka dni; nie zastępuje leczenia, a kaszel utrzymujący się dłużej niż 7–10 dni wymaga diagnozy. Kulinarnie: młode rzepy na surowo, starte do surówek (smak ostro-słodkawy, podobny do rzodkwi); starsze duszone, pieczone, gotowane w zupach — dobrze znoszą pieczenie z tłuszczem i miodem. Nać: gotowana jak szpinak, duszona z czosnkiem, dodawana do zup — nie wyrzucaj jej. Zewnętrznie w ludowym lecznictwie okłady z tartej rzepy stosowano na odmrożenia i pęknięcia skóry — bez potwierdzenia skuteczności.

Uwagi dla zielarza

Zamiennik zamiast złudzeń: rzepa nie jest zamiennikiem żadnego surowca wykrztuśnego. Jeśli potrzebujesz realnego działania na kaszel, sięgnij po surowce o udokumentowanym działaniu — prawoślaz i podbiał (osłaniająco, na kaszel suchy), tymianek i pierwiosnek (wykrztuśnie, na kaszel mokry), babkę lancetowatą. Syrop z rzepy traktuj jako łagodne, domowe wsparcie, nie jako lek. Rozpoznanie i pomyłki: rzepa (Brassica rapa) bywa mylona z brukwią (Brassica napus var. napobrassica) — brukiew ma liście SINE, gładkie, pokryte woskowym nalotem i nagie, korzeń większy, o żółtawym miąższu i grubszej skórce, a smak łagodniejszy; rzepa ma liście TRAWIASTOZIELONE i SZORSTKO OWŁOSIONE. Ta sama cecha odróżnia ją od rzepaku, z którym dzieli rodzaj i mylące, żółte kwiaty — pamiętaj o teście kwiatostanu: u rzepy otwarte kwiaty wznoszą się nad pąkami, u rzepaku pąki górują nad kwiatami. Przechowywanie: korzenie kopcować lub trzymać w piwnicy w wilgotnym piasku, w temperaturze 0–2 °C i wysokiej wilgotności — leżą wtedy 3–5 miesięcy; w suchym powietrzu więdną i gąbczeją. Nać przechowuje się tylko kilka dni, jak każdą zieleninę. Typowy błąd: zbyt późny zbiór — przerośnięta rzepa jest łykowata, gorzka i pusta w środku; drugi błąd: podawanie syropu z miodem niemowlętom. Korzeń kumuluje azotany, więc nie przesadzaj z nawożeniem azotem i nie zbieraj z pól intensywnie nawożonych.

Przeciwwskazania