Agrimonia procera
Okazalszy i wyraźnie aromatyczny krewniak rzepika pospolitego, o tych samych właściwościach ściągających i żółciopędnych.
Rzepik wonny to gatunek bliźniaczy wobec rzepika pospolitego, od którego różni się przede wszystkim silnym, żywicznym zapachem roztartych liści i większymi rozmiarami. W polskim zielarstwie bywa zbierany zamiennie z rzepikiem pospolitym i stosowany do tych samych celów — jako ziele garbnikowe, wątrobowe i do płukania gardła. Farmakopealnie surowcem podstawowym jest Agrimonia eupatoria, ale rzepik wonny jest w wielu opracowaniach dopuszczany jako gatunek równorzędny. Jest znacznie rzadszy i rośnie na glebach kwaśniejszych oraz wilgotniejszych niż jego pospolity krewniak, dlatego zielarz rzadko trafia na jego zwarte stanowiska.
Bylina okazała, wysokości 60–150 cm, wyraźnie potężniejsza od rzepika pospolitego. Łodyga wzniesiona, gruba, obła, gęsto owłosiona odstającymi włoskami, w górze zwykle rozgałęziona. Liście skrętoległe, nieparzystopierzastozłożone, z 6–10 par dużych, głęboko piłkowanych listków, między którymi wsunięte są drobne listki pośrednie; blaszka od spodu zielona (nie szara jak u rzepika pospolitego), gęsto usiana lśniącymi, żółtymi gruczołkami żywicznymi, które po roztarciu wydzielają silny, korzenno-cytrynowy zapach. Przylistki duże, szeroko sercowate, ostro ząbkowane, obejmujące łodygę. Kwiaty żółte, pięciopłatkowe, średnicy do 1 cm — nieco większe niż u rzepika pospolitego — zebrane w długie, kłosokształtne grono, rozkwitające od dołu. Owoc: hypancjum szeroko dzwonkowate, wyraźnie szersze niż wysokie, z bruzdami sięgającymi tylko do połowy jego wysokości (u rzepika pospolitego bruzdy biegną do samej nasady) i z najniższym okółkiem haczykowatych szczecinek odgiętym ku dołowi — to najpewniejsza cecha diagnostyczna. Organ podziemny: grube, pełzające, brunatne kłącze z licznymi korzeniami przybyszowymi.
W Polsce gatunek rozproszony i znacznie rzadszy od rzepika pospolitego, częstszy w zachodniej i południowej części kraju, na Pomorzu, w Wielkopolsce, na Dolnym Śląsku i w Sudetach. Rośnie na skrajach wilgotnych lasów liściastych, w zaroślach, na okrajkach, w widnych olsach i łęgach, na wilgotnych łąkach, przy rowach, na polanach śródleśnych i przydrożach leśnych. Wyraźnie preferuje siedliska wilgotniejsze, cieplejsze i o glebie kwaśniejszej niż rzepik pospolity. Miejscami tworzy zwarte, wysokie łany na okrajkach lasów.
Stanowisko słoneczne do półcienistego — znosi więcej cienia niż rzepik pospolity. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do wilgotnej, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). W pełni mrozoodporny w polskich warunkach. Roślina źle znosi długotrwałą suszę. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych (spływ nawozów i środków ochrony roślin), z przydroży leśnych używanych do zrywki drewna ani z okolic wysypisk.
ziele (Agrimoniae herba) — surowiec równorzędny z zielem rzepika pospolitego
Ziele — od lipca do sierpnia (kwitnie nieco później niż rzepik pospolity), w początkach kwitnienia, gdy rozwinięta jest dolna część grona, a szczyt kwiatostanu jest jeszcze w pąkach. Ścinać górne, ulistnione części pędu długości 25–35 cm, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem — wtedy zawartość olejku i garbników jest najwyższa, a aromat najsilniejszy. Nie zbierać po zawiązaniu owoców, bo haczykowate hypancja zanieczyszczają susz. Zdrewniałej dolnej części łodygi i kłącza się nie pozyskuje.
Skład zbliżony do rzepika pospolitego, z wyraźnie wyższą zawartością olejku eterycznego. Garbniki — katechinowe i hydrolizujące (elagotaniny, m.in. agrimonina), w znaczącej ilości. Olejek eteryczny gromadzony w gruczołkach na spodzie liści — odpowiada za charakterystyczny, korzenny zapach surowca. Flawonoidy: glikozydy kwercetyny i kemferolu, hyperozyd, rutozyd, apigenina, luteolina. Kwasy fenolowe: kawowy, chlorogenowy, ferulowy, salicylowy. Triterpeny (kwas ursolowy), fitosterole, gorycze, śluzy, krzemionka, witamina K i sole mineralne (krzem, żelazo, potas).
Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest tu ważniejsze niż przy rzepiku pospolitym — chroni olejek przed ulotnieniem), pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance między posiłkami. Odwar do płukania gardła i jamy ustnej: 2 łyżki ziela na szklankę wody, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić; płukać ciepłym 3–5 razy dziennie. Okłady i przemywania: mocniejszy odwar, 3 łyżki na szklankę, stosowany na letnio. Nalewka: 1 część ziela na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie; po pół–jednej łyżeczce w wodzie 2 razy dziennie. Kuracje wątrobowe prowadzić przez 2–4 tygodnie z przerwami. Zachować co najmniej 2 godziny odstępu od preparatów żelaza i leków doustnych — garbniki utrudniają ich wchłanianie.
Suszyć bezwzględnie w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — surowiec jest bogatszy w olejek niż rzepik pospolity i wyższa temperatura pozbawia go aromatu, czyli tego, co go wyróżnia. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje zielony kolor liści i po roztarciu w palcach nadal wyraźnie pachnie żywicznie i korzennie — utrata zapachu jest najlepszym sygnałem, że susz się zestarzał lub był przegrzany. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy. Rozpoznanie w terenie: rzepik wonny jest wyraźnie wyższy i grubszy, liście od spodu ma zielone (nie szarofilcowate), a po roztarciu silnie pachną; hypancjum jest szerokie, dzwonkowate, z bruzdami tylko w górnej połowie i z dolnym okółkiem szczecinek odgiętym w dół. Rzepik pospolity: liście szare od spodu, słaby zapach, hypancjum stożkowate, bruzdowane na całej wysokości, szczecinki wzniesione. Zamienne stosowanie obu gatunków jest w praktyce zielarskiej akceptowane, ale warto je oznaczać osobno — mieszanka o wysokim udziale rzepika wonnego jest wyraźniej aromatyczna. Ze względu na rzadkość gatunku zbierać oszczędnie, nie więcej niż co trzeci pęd ze stanowiska, i nie wyrywać z kłączem.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.