Raphanus sativus var. sativus
Popularne warzywo wiosenne o czerwonym, ostrym korzeniu — wartościowe w diecie, ale bez samodzielnego znaczenia leczniczego.
Rzodkiewka to najkrócej rosnące polskie warzywo — od siewu do zbioru mija zaledwie 3–5 tygodni, stąd jej dawna nazwa „rzodkiew miesięczna”. Jest odmianą uprawną tego samego gatunku co rzodkiew czarna i zawiera te same grupy związków czynnych: glukozynolany, które po roztarciu przekształcają się w ostre izotiocyjaniany. Różnica jest ilościowa i decydująca — rzodkiewka ma ich znacznie mniej, jest łagodniejsza i wodnista, przez co nie stanowi samodzielnego surowca zielarskiego. W fitoterapii nie jest stosowana; jej wartość to wartość dietetyczna: witamina C, potas, siarkowe związki wspomagające trawienie i błonnik. Kto szuka działania leczniczego z tej grupy roślin — sięga po rzodkiew czarną, nie po rzodkiewkę.
Roślina jednoroczna (w uprawie zbierana przed wybiciem w pęd), wysokości 15–30 cm w fazie użytkowej. Organ diagnostyczny — silnie zgrubiały, mięsisty hipokotyl z górną częścią korzenia, tworzący „rzodkiewkę”: kulisty, owalny, wrzecionowaty lub wydłużony i walcowaty (odmiany typu sopel), średnicy zwykle 2–4 cm, o skórce gładkiej, cienkiej, lśniącej, barwy karminowoczerwonej, różowej, biało-czerwonej (dwubarwnej), białej lub fioletowej, zależnie od odmiany; miąższ zawsze śnieżnobiały, soczysty, chrupki, o łagodnie ostrym, siarkowym smaku, znacznie delikatniejszym niż u rzodkwi czarnej. Od dołu odchodzi cienki, nitkowaty korzeń właściwy. Liście zebrane w luźną rozetę przyziemną, lirowate — pierzastodzielne z dużym, zaokrąglonym listkiem szczytowym i kilkoma parami drobniejszych listków bocznych — szorstko owłosione, jasnozielone, o brzegu nieregularnie ząbkowanym. Przy późnym zbiorze lub w upale roślina wybija w pęd kwiatowy: wzniesiona, rozgałęziona łodyga wysokości 60–100 cm. Kwiaty czterokrotne, białe, różowawe lub bladoliliowe, z ciemniejszym siateczkowatym użyłkowaniem płatków, w luźnym gronie. Owoc — jak u całego rodzaju — łuszczynka nierozpadająca się wzdłuż: gruba, wrzecionowata, dęta i gąbczasta w środku, zwężona w długi dziobek; młode, zielone strączki są jadalne i chrupkie.
Gatunek wyłącznie uprawny — nie występuje w Polsce dziko, nie dziczeje trwale. Wywodzi się z form uprawnych rzodkwi siewnej znanych w basenie Morza Śródziemnego i Azji; w Europie odmiany drobne, wczesne, upowszechniły się od XVI wieku, w Polsce rzodkiewka jest jednym z najstarszych i najpowszechniejszych warzyw ogrodowych. Uprawiana w całym kraju: w ogrodach przydomowych, na działkach, pod osłonami (tunele, szklarnie) i polowo w gospodarstwach warzywniczych. Dostępna w handlu przez większość roku dzięki uprawie pod osłonami, ze szczytem sezonu od kwietnia do czerwca; zimą częściowo z importu (Włochy, Hiszpania, Holandia).
Stanowisko słoneczne, ale nie upalne — w wysokiej temperaturze roślina szybko wybija w pęd kwiatowy i korzeń staje się łykowaty i pusty. Gleba żyzna, próchniczna, lekka, przepuszczalna, dobrze uprawiona i wolna od kamieni (korzeń rośnie płytko i deformuje się na przeszkodach), bez świeżego obornika. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0). Kluczowa jest równomierna, stała wilgotność: niedobór wody czyni rzodkiewkę ostrą, gorzką, łykowatą i pustą w środku, a nierównomierne podlewanie powoduje pękanie korzeni. Wysiew od marca (pod osłonami od lutego) do września, co 2–3 tygodnie na zbiór ciągły; unikać wysiewu w pełni lata — upał i długi dzień wywołują wybijanie w pędy. Roślina znosi lekkie przymrozki, ale jest warzywem jednorocznym, więc mrozoodporność w praktyce nie ma znaczenia. Nie uprawiać po innych kapustowatych (kapusta, rzepak, rzodkiew) przez co najmniej 3–4 lata ze względu na kiłę kapusty. Nie zbierać z gleb intensywnie nawożonych azotem — rzodkiewka silnie kumuluje azotany, zwłaszcza uprawiana pod osłonami przy niedoborze światła; to jej główny mankament dietetyczny.
Gatunek bez samodzielnego zastosowania leczniczego — warzywo, nie surowiec zielarski. Nie jest surowcem farmakopealnym i nie występuje w preparatach ani mieszankach ziołowych. Spożywczo wykorzystuje się świeży, zgrubiały korzeń (hipokotyl), a także młode liście i pędy nasienne (strączki), które są jadalne. Znaczenie: wartość odżywcza, dietetyczna i kulinarna, łagodne wspomaganie trawienia.
Korzeń — od 3 do 5 tygodni po wysiewie, gdy zgrubienie osiągnie średnicę typową dla odmiany (zwykle 2–3 cm); zbiór terminowy jest krytyczny — przetrzymana w ziemi rzodkiewka staje się łykowata, pusta, wodnista i nieprzyjemnie ostra, a przy ciepłej pogodzie wybija w pęd. Wyrywać ręcznie za nać, najlepiej z gleby wilgotnej, rano lub wieczorem; przerabiać lub schłodzić natychmiast — korzeń szybko wiotczeje. Uprawa gruntowa: zbiór od kwietnia do października, w kolejnych rzutach z siewów co 2–3 tygodnie. Liście — przy zbiorze korzenia; jadalne wyłącznie młode, świeże, jędrne, przed zwiotczeniem. Strączki (młode łuszczynki) — z roślin, które wybiły w pęd, w lipcu i sierpniu, zbierane zielone, chrupkie, zanim stwardnieją i zdrewnieją; to sposób na wykorzystanie roślin „nieudanych”, które poszły w kwiat.
Glukozynolany (glikozydy siarkowo-azotowe, m.in. glukorafenina i pokrewne), przekształcane po roztarciu świeżej tkanki przez enzym mirozynazę w lotne izotiocyjaniany — odpowiadają za ostry smak, zapach i łagodne działanie przeciwbakteryjne; ich zawartość jest wyraźnie niższa niż w rzodkwi czarnej i skupiona głównie w skórce. Enzym mirozynaza. Witamina C w znaczącej ilości, witaminy z grupy B, kwas foliowy. Antocyjany w czerwonej skórce (barwniki o działaniu przeciwutleniającym) — miąższ ich nie zawiera. Sole mineralne: potas w wysokiej zawartości, wapń, magnez, żelazo, fosfor, siarka. Flawonoidy, kwasy fenolowe, gorycze, błonnik (celuloza, pektyny). Bardzo wysoka zawartość wody, przez co surowiec jest lekkostrawny i niskokaloryczny. Liście zawierają więcej witaminy C, karotenoidów i wapnia niż sam korzeń. Uwaga praktyczna: rzodkiewka kumuluje azotany, szczególnie z upraw szklarniowych zimą i wczesną wiosną.
Stosowanie wyłącznie kulinarne i dietetyczne — nie sporządza się z niej naparów, odwarów ani nalewek i nie podajemy dawek leczniczych, bo takie zastosowanie nie ma uzasadnienia. Korzeń jeść wyłącznie na surowo: pokrojony do sałatek i surówek, na kanapki z masłem i solą, z twarożkiem, w chłodnikach — pęczek dziennie jest dla zdrowej osoby ilością zwyczajną i bezpieczną. Nie obierać: skórka zawiera antocyjany i większość związków siarkowych, wystarczy dokładnie umyć i odciąć nasadę oraz korzonek. Nie gotować — temperatura niszczy mirozynazę, witaminę C i lotne izotiocyjaniany, pozostawiając wodnisty, mdły miąższ bez wartości. Liście: młode, jędrne, drobno posiekane, do zup (dodawane po zdjęciu z ognia), pesto, past kanapkowych i sałatek — nie wyrzucać ich, są bogatsze w witaminę C i wapń niż korzeń. Strączki: młode, zielone, chrupkie, na surowo do sałatek lub kiszone, jak kapary — dobry sposób na rośliny, które wybiły w pęd. Ostrość łagodzi połączenie z tłuszczem (masło, śmietana, oliwa) i z jabłkiem lub marchwią w surówce. Jeśli szukasz działania żółciopędnego lub wykrztuśnego — użyj rzodkwi czarnej; rzodkiewka jej nie zastąpi.
Nie jest to surowiec do suszenia ani przechowywania — rzodkiewki nie suszy się, bo susz jest bezwartościowy (traci wodę, witaminę C i lotne izotiocyjaniany), i nie ma jej w żadnej mieszance ziołowej. Warzywo przechowuje się krótko: bez naci, w szczelnym pojemniku lub woreczku w lodówce, 5–7 dni; nać zostawiona przy korzeniu wyciąga z niego wodę i rzodkiewka wiotczeje w ciągu doby — to najczęstszy błąd przechowywania. Zwiotczały korzeń można na godzinę zanurzyć w zimnej wodzie, odzyska jędrność. Dobry surowiec jest twardy, ciężki, o napiętej, gładkiej skórce i zwartym, białym miąższu bez pustek; korzeń miękki, gąbczasty, z watowatym lub pustym środkiem albo z ciemnymi przebarwieniami wewnątrz jest przetrzymany w ziemi lub rósł w suszy — jest łykowaty i niesmaczny. Nadmierna ostrość i gorycz to sygnał niedoboru wody w uprawie, nie „mocy” surowca. Wybierając rzodkiewkę zimą, pamiętaj, że pochodzi z upraw szklarniowych przy niedostatku światła i ma podwyższoną zawartość azotanów — sezonową, gruntową rzodkiewkę z wiosny i jesieni należy pod tym względem wyraźnie preferować. Rozpoznawanie i rozróżnianie: rzodkiewka to ta sama roślina co rzodkiew czarna, tylko inna odmiana — czarna ma korzeń duży, o szorstkiej, matowej, czarnej skórce, zbity, ostry i przechowalniczy, a jej wartość lecznicza jest realna; rzodkiewka ma korzeń drobny, gładki, lśniący, czerwony, wodnisty i łagodny, przydatny w kuchni, nie w apteczce. Nie zastępuj jednej drugą w recepturach na kaszel i wątrobę — to najczęstsze nieporozumienie wokół tego warzywa.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.