Lactuca serriola
Dwuletni chwast o liściach ustawionych pionowo w płaszczyźnie północ–południe, źródło gorzkiego soku mlecznego zwanego lactucarium, o działaniu uspokajającym.
Sałata kompasowa to pospolity chwast ruderalny, przodek sałaty siewnej, w zielarstwie znany przede wszystkim jako źródło lactucarium — zgęstniałego, gorzkiego soku mlecznego o działaniu uspokajającym i lekko przeciwbólowym. Nazwa gatunkowa pochodzi od osobliwej cechy: liście na łodydze ustawiają się w płaszczyźnie pionowej, blaszką zwróconą na wschód i zachód, a krawędziami na północ i południe, co ogranicza nagrzewanie w południe. Dawna farmakopea nazywała ją „opium sałatowym”, choć roślina nie zawiera żadnych alkaloidów opiumowych, a jej działanie jest łagodne i wielokrotnie słabsze. Surowiec bywa zaliczany do silnie działających — świeży sok w większych ilościach drażni i może wywołać zaburzenia widzenia oraz senność.
Roślina dwuletnia (rzadziej roczna), wysokości 60–150 cm, w pierwszym roku tworzy przyziemną rozetę, w drugim wybija sztywną, prostą, jasnozieloną lub sinawą łodygę, w górze rozgałęzioną wiechowato, u dołu często kolczasto szczeciniastą. Cała roślina po przecięciu wypuszcza biały sok mleczny o gorzkim smaku. Liście łodygowe skrętoległe, siedzące, obejmujące łodygę strzałkowatymi uszkami, podłużne, zatokowo pierzastodzielne lub — u odmiany integrifolia — całobrzegie, o brzegu drobno kolczasto ząbkowanym; kluczowa cecha diagnostyczna to sztywne, białawe kolce ustawione w jednym rzędzie wzdłuż wystającego, jasnego nerwu głównego na spodniej stronie liścia. Druga cecha diagnostyczna: liście łodygowe skręcają się nasadą i ustawiają pionowo, blaszkami na linii wschód–zachód. Kwiatostan to luźna, piramidalna wiecha złożona z drobnych koszyczków (średnicy 10–13 mm), zbudowanych wyłącznie z bladożółtych kwiatów języczkowatych, po kilkanaście w koszyczku. Owoc to spłaszczona, szarobrunatna niełupka z długim, cienkim dzióbkiem i białym puchem kielichowym. Korzeń palowy, wrzecionowaty, biały.
Gatunek pospolity w całej Polsce na niżu, rzadszy w górach. Typowy chwast ruderalny i segetalny: rośnie na nieużytkach, gruzowiskach, przy torach kolejowych, na przydrożach, poboczach, wysypiskach, w zaniedbanych ogrodach, na miedzach, w uprawach okopowych i zbożowych, na przychaciach. Preferuje miejsca suche, nasłonecznione i przekształcone przez człowieka; w ostatnich dekadach silnie się rozprzestrzenia.
Stanowisko wyłącznie słoneczne, ciepłe. Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub gliniasto-kamienista, sucha do umiarkowanie świeżej, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0). Roślina wybitnie odporna na suszę i upał, ale wrażliwa na przesuszenie w fazie siewki; jako gatunek dwuletni zimuje w postaci rozety, w pełni mrozoodporny. Nie zbierać z torowisk (herbicydy!), poboczy dróg, z gruzowisk przemysłowych ani z brzegów pól opryskiwanych — sałata kompasowa rośnie prawie wyłącznie na siedliskach obciążonych i kumuluje azotany oraz metale ciężkie. To główny problem praktyczny tego surowca.
ziele (Lactucae herba), sok mleczny zagęszczony — lactucarium (Lactucarium); surowiec o ograniczonym, historycznym zastosowaniu
Ziele — w okresie kwitnienia, od lipca do sierpnia, gdy roślina jest w pełni rozwinięta, a zawartość gorzkiego soku najwyższa; ścinać górne, ulistnione części pędu w słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy. Lactucarium — pozyskuje się w pełni kwitnienia, nacinając łodygę ostrym nożem tuż pod kwiatostanem; wyciekający sok mleczny zbiera się na porcelanowe naczynko i pozostawia do zgęstnienia i zbrunatnienia; nacięcia powtarza się co kilka centymetrów w dół pędu, dzień po dniu, aż roślina przestanie wydzielać sok. Jest to zabieg pracochłonny i wydajność jest znikoma. Liście rozetowe (do celów kulinarnych, mocno gorzkie) — wczesną wiosną w pierwszym roku.
Sok mleczny: laktony seskwiterpenowe typu gwajanolidów — laktucyna, laktukopikryna (podstawowe substancje gorzkie i uspokajające), 11β,13-dihydrolaktucyna; ponadto żywice, kauczuk i gorycze nieokreślone. Ziele: triterpeny (laktucerol, taraksasterol), flawonoidy (kwercetyna, luteolina i ich glikozydy), kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy, cykoriowy), kumaryny, karotenoidy, sole mineralne, śladowe ilości olejku. Roślina nie zawiera alkaloidów opiumowych, mimo dawnej nazwy „opium sałatowe”.
Surowiec silnie działający — nie zalecany do samodzielnego dawkowania. Świeży sok mleczny jest drażniący, a przy większych ilościach wywołuje nudności, senność, rozszerzenie źrenic i zaburzenia widzenia; lactucarium powinno występować wyłącznie w gotowych preparatach aptecznych lub mieszankach sporządzanych przez zielarza z doświadczeniem. Historycznie ziele stosowano w postaci słabego naparu wieczorem, jednak zawartość substancji czynnych w surowcu zbieranym ze stanowisk naturalnych jest tak zmienna, że nie sposób podać wiarygodnej proporcji, a domowe zagęszczanie soku jest niebezpieczne. W praktyce współczesnego zielarstwa przy bezsenności i napięciu nerwowym sięgamy po surowce bezpieczne i przewidywalne: melisę, kozłka lekarskiego, chmiel, męczennicę, lawendę. Sałata kompasowa pozostaje ciekawostką farmakognostyczną i rezerwowym surowcem gorzkim.
Ziele suszyć szybko, w cieniu i mocnym przewiewie lub w suszarni do 35–40 °C — powolne suszenie prowadzi do czernienia i utraty goryczy. Lactucarium przechowywać w szczelnym, ciemnym słoiczku; jest to brunatna, krucha masa o ostrym, gorzkim smaku i charakterystycznym, nieprzyjemnym zapachu. Surowiec szybko traci moc — nie trzymać dłużej niż rok. Rozpoznawanie w terenie: sałata kompasowa różni się od sałaty siewnej sztywnym pokrojem, kolcami na nerwie głównym po spodniej stronie liścia i pionowym ustawieniem liści; od mniszka — obecnością ulistnionej, wysokiej łodygi (mniszek ma bezlistny głąbik); od mleczów (Sonchus) — kolczastym nerwem oraz drobniejszymi, bladożółtymi koszyczkami; od sałaty jadowitej (Lactuca virosa) — mniejszymi koszyczkami, jaśniejszą łodygą i słabszym działaniem (L. virosa jest silniejsza i bardziej ceniona na lactucarium). Zapamiętaj regułę: kolce w rzędzie pod spodem liścia = serriola. Najtrudniejsze w tym surowcu nie jest zbieranie, lecz znalezienie stanowiska nieskażonego — chwast ten rośnie tam, gdzie ludzie coś zniszczyli.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.