Croton lechleri
Amazońskie drzewo wydzielające po nacięciu kory czerwony lateks, stosowany tradycyjnie na rany, owrzodzenia i biegunkę.
Sangre de drago to drzewo z rodziny wilczomleczowatych, rosnące w dorzeczu górnej Amazonki. Jego nazwa pochodzi od gęstego, ciemnoczerwonego lateksu, który wypływa z nacięcia kory i po chwili zastyga jak krew. Indianie Amazonii od wieków stosują go zewnętrznie na rany, ukąszenia i owrzodzenia, a wewnętrznie przy biegunkach i dolegliwościach żołądkowych. Surowiec ten zwrócił uwagę współczesnej medycyny: wyizolowana z niego frakcja proantocyjanidyn (kraftomer) stała się podstawą zarejestrowanego leku przeciwbiegunkowego. Uwaga terminologiczna: pod nazwą „smocza krew” w handlu występuje kilka zupełnie różnych żywic — z drzewa smoczego (Dracaena), z rotangu (Daemonorops) i właśnie z Croton lechleri; są to różne surowce o różnym działaniu.
Drzewo szybkorosnące, osiągające 10–20 m wysokości, o smukłym pniu i rzadkiej, parasolowatej koronie. Kora gładka, jasnoszara do białawej, u starszych drzew łuszcząca się; po nacięciu wypływa z niej gęsty, ciemnoczerwony do rdzawobrunatnego lateks — cecha rozpoznawcza nie do pomylenia. Liście skrętoległe, długoogonkowe, sercowate do szeroko jajowatych, o długości 10–30 cm, z wyciągniętym, ostrym wierzchołkiem i sercowatą nasadą, brzegiem całym lub drobno ząbkowanym; spód liścia jaśniejszy, pokryty charakterystycznymi dla rodzaju Croton łuseczkowatymi lub gwiazdkowatymi włoskami; przy nasadzie blaszki dwa gruczołki. Nerwacja dłoniasto-pierzasta, wyraźna. Liście przed opadnięciem przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. Kwiaty drobne, białozielonkawe, jednopłciowe, zebrane w wydłużone, wyprostowane grona (kłosokształtne kwiatostany) długości 20–30 cm na szczytach pędów, z kwiatami żeńskimi u nasady i męskimi wyżej. Owoc to trójkomorowa, drobna torebka rozpadająca się na trzy części, zawierająca po jednym nasieniu w komorze.
Gatunek nie występuje w Polsce ani w Europie. Rośnie w wilgotnych lasach tropikalnych zachodniej Amazonii — w Peru, Ekwadorze, Kolumbii, Boliwii i zachodniej Brazylii, na wysokości do ok. 1200 m n.p.m. Jest gatunkiem pionierskim: chętnie zajmuje prześwietlenia, brzegi rzek, przydroża i tereny po wyrębie, dzięki czemu odrasta szybko i nadaje się do zrównoważonego pozyskiwania. Surowiec sprowadzany jest głównie z Peru i Ekwadoru, w postaci butelkowanego lateksu lub gotowych preparatów.
Drzewo klimatu równikowego, wilgotnego i gorącego, całkowicie nieodporne na mróz — w Polsce nie może być uprawiane nawet jako roślina gruntowa. Wymaga stanowiska słonecznego lub prześwietlonego, gleby stale wilgotnej, przepuszczalnej, o odczynie kwaśnym do obojętnego, oraz wysokiej wilgotności powietrza. Rośnie bardzo szybko i owocuje już po kilku latach. Pozyskiwanie lateksu jest możliwe bez zabijania drzewa, o ile nacięcia są płytkie i rozłożone w czasie; surowiec z rabunkowego wyrębu (ścinanie drzew dla jednorazowego spuszczenia soku) należy odrzucać. Kupować od dostawców deklarujących zrównoważone pozyskiwanie.
czerwony lateks (sok mleczny) pozyskiwany z nacięć kory (Crotonis lechleri latex), rzadziej kora
Lateks pozyskuje się przez cały rok, wykonując skośne nacięcia w korze dojrzałych drzew (zwykle powyżej 10 lat) i zbierając wyciekający sok do naczyń; wydajniejszy zbiór przypada na porę deszczową, gdy drzewo intensywnie transportuje soki. Świeży lateks zbiera się rano, po czym filtruje i konserwuje — na powietrzu gęstnieje i ciemnieje. Jedno drzewo daje surowiec przez wiele lat, jeśli nacięcia są płytkie i wykonywane z przerwami. Polski zielarz nie prowadzi zbioru; kupuje płynny lateks w ciemnych buteleczkach lub preparaty ekstraktowe.
Głównym składnikiem są oligomeryczne proantocyjanidyny (skondensowane taniny) zbudowane z jednostek katechiny, epikatechiny, gallokatechiny i epigallokatechiny — to im surowiec zawdzięcza silne działanie ściągające i barwę. Ponadto alkaloid taspina (wiązany z przyspieszaniem gojenia ran), lignan 3,4-O-dimetylocedrusina, dimetylokatechina, diterpeny, prokjanidyny, fenole i sterole. Wysoka zawartość garbników jest kluczowa dla działania na błonę śluzową jelita i na ranę.
Zewnętrznie: kilka kropli lateksu rozprowadzić palcem po oczyszczonej, powierzchownej ranie lub podrażnieniu, aż utworzy się cienka, biaława warstwa (sok pod wpływem rozcierania zmienia barwę z czerwonej na kremową); powtarzać 1–2 razy dziennie. Na afty i podrażnienia jamy ustnej — punktowo, po rozcieńczeniu. Nie stosować na rany głębokie, zakażone, kąsane ani na oparzenia — te wymagają opatrunku lekarskiego. Wewnętrznie: w tradycji amazońskiej kilka do kilkunastu kropli w wodzie, doraźnie, krótkotrwale przy biegunce. Ze względu na brak ustalonych norm dawkowania i na to, że rodzaj Croton obejmuje gatunki drażniące, do stosowania wewnętrznego bezpieczniej sięgać po zarejestrowane preparaty farmaceutyczne niż po surowy lateks nieznanego pochodzenia. Nie stosować wewnętrznie dłużej niż kilka dni ani u dzieci bez konsultacji lekarskiej.
Dobry lateks jest gęsty jak śmietana, ciemnoczerwony do brunatnoczerwonego, o ziemisto-korzennym zapachu; rozprowadzony po skórze bieleje na kremowo — to prosty test autentyczności. Surowiec wodnisty, jasny, rozwarstwiony lub o kwaśnym zapachu fermentacji jest zepsuty. Przechowywać w ciemnej, szczelnej buteleczce, w chłodzie; po otwarciu zużyć w ciągu kilku miesięcy. Lateks trwale plami skórę, tkaniny i drewno na brunatno — pracować w rękawiczkach. Najczęstszy błąd handlowy: mylenie z innymi „smoczymi krwiami” — żywicą Dracaena draco/Dracaena cinnabari i żywicą rotangu Daemonorops draco, które są suchymi żywicami stosowanymi głównie jako barwnik, kadzidło i lakier, a nie surowcem przeciwbiegunkowym. Zawsze sprawdzać nazwę łacińską: tylko Croton lechleri (i pokrewne krotony) daje płynny, czerwony lateks o opisanym działaniu. Nie mieszać lateksu z alkoholem wysokoprocentowym — proantocyjanidyny wytrącają się.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.