Sesamum indicum
Jednoroczna roślina oleista strefy tropikalnej, dostarczająca nasion i cennego oleju sezamowego o działaniu odżywczym i osłaniającym.
Sezam należy do najstarszych roślin oleistych świata — uprawiany od tysiącleci w Afryce i Azji, w Polsce znany wyłącznie jako surowiec importowany. Wartość zielarską mają przede wszystkim nasiona i tłoczony z nich olej, a nie ziele. Nasiona są zasobne w tłuszcz (ok. połowy masy), białko i wapń, a olej wyróżnia się wyjątkową trwałością dzięki naturalnym przeciwutleniaczom lignanowym — sezaminie i sezamolinie. W zielarstwie i kosmetyce sezam wykorzystuje się głównie jako olej bazowy do maceratów ziołowych i nośnik do olejków eterycznych. Działanie lecznicze ma charakter odżywczy, osłaniający i łagodnie przeczyszczający — nie jest to zioło o silnym działaniu farmakologicznym.
Roślina jednoroczna o wysokości 50–150 cm, o pędzie wzniesionym, czterokanciastym, rowkowanym, zwykle gruczołowato owłosionym, prostym lub słabo rozgałęzionym. Liście dolne naprzeciwległe, szerokie, jajowate do dłoniasto klapowanych, górne skrętoległe, wąskolancetowate i całobrzegie — ta zmiana kształtu i ustawienia liści wzdłuż pędu to najlepsza cecha diagnostyczna. Blaszka po obu stronach owłosiona, użyłkowanie pierzaste, wyraźne. Kwiaty pojedyncze (rzadziej po 2–3) w kątach liści, zwisające, grypsowate: korona rurkowato-dzwonkowata, dwuwargowa, długości 3–4 cm, biała, kremowa lub bladoróżowa do liliowej, wewnątrz gardzieli plamkowana purpurowo lub żółto. Owoc to podłużna, czterokanciasta, owłosiona torebka długości 2–5 cm, zakończona krótkim dzióbkiem, pękająca u dojrzałości szczelinami od wierzchołka — stąd „sezamie, otwórz się”. Nasiona bardzo liczne, drobne, spłaszczone, gruszkowato-jajowate, długości 2–4 mm, gładkie lub delikatnie żeberkowane, białe, kremowe, żółtawe, brunatne lub czarne zależnie od odmiany. Korzeń palowy, silnie rozgałęziony, sięgający głęboko.
Gatunek nie występuje w Polsce w stanie dzikim ani w uprawie polowej — wymaga długiego, gorącego i suchego okresu wegetacji, jakiego nasz klimat nie zapewnia. Pochodzi prawdopodobnie z Afryki (rejon sawann Sudanu i Etiopii), skąd bardzo wcześnie trafił do Indii. Uprawiany na wielką skalę w Indiach, Chinach, Mjanmie, Sudanie, Nigerii, Tanzanii, Etiopii, Turcji i Meksyku. Do Polski sprowadzany jako gotowy surowiec: nasiona łuskane i niełuskane oraz olej — najczęściej z Indii, Turcji, Sudanu, Nigerii i Etiopii. Zdarzają się pojedyncze uprawy kolekcjonerskie pod osłonami, bez znaczenia gospodarczego.
Roślina ciepłolubna i krótkiego dnia, całkowicie nieodporna na mróz — ginie już przy temperaturze bliskiej 0 °C, więc w polskich warunkach gruntowych nie ma szans na wydanie dojrzałych nasion. Wymaga temperatur 25–30 °C w okresie wegetacji, pełnego słońca i długiego, bezdeszczowego okresu dojrzewania; deszcze w czasie dojrzewania torebek powodują ich pękanie i utratę plonu. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 5,5–8,0); nie znosi zalewania i gleb zbitych. Bardzo dobrze radzi sobie z suszą dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu. W Polsce ewentualnie tylko jako roślina ozdobno-kolekcjonerska w szklarni lub tunelu, z siewem po połowie maja. Nie dotyczy go zbiór ze stanowisk naturalnych — surowiec kupuje się, a nie zbiera; przy zakupie unikać nasion niewiadomego pochodzenia z uwagi na częste zanieczyszczenia mikrobiologiczne (Salmonella) i pozostałości pestycydów.
nasienie (Sesami semen) oraz olej tłoczony z nasion (Sesami oleum) — surowiec wyłącznie importowany; ziele i inne organy nie mają zastosowania leczniczego
Nie dotyczy zbioru w Polsce. W rejonach uprawy nasiona zbiera się po 90–140 dniach od siewu, gdy dolne torebki na pędzie zaczynają brunatnieć i pękać, a liście żółkną i opadają — zbiór musi wyprzedzić pełne otwarcie torebek, inaczej nasiona się wysypują. Klasyczna metoda: ścinanie całych roślin i dosuszanie w snopkach ustawionych wierzchołkami do góry, a następnie wytrząsanie nasion na płótno. Olej tłoczy się z nasion suchych, na zimno (olej jasny, o łagodnym smaku, do celów zielarskich i kosmetycznych) lub z nasion uprażonych (olej ciemny, o intensywnym aromacie, wyłącznie kulinarny — nie nadaje się na bazę do maceratów).
Nasiona: tłuszcz w bardzo dużej ilości (ok. połowy masy), złożony głównie z kwasów nienasyconych — linolowego i oleinowego, przy niewielkim udziale kwasów nasyconych (palmitynowy, stearynowy). Białko o wysokiej zawartości metioniny i tryptofanu, ubogie w lizynę. Lignany: sezamina, sezamolina, sezamol i sezaminol — związki odpowiadające za wyjątkową odporność oleju na jełczenie i za działanie przeciwutleniające. Fitosterole (β-sitosterol) w ilości wysokiej na tle innych nasion oleistych, tokoferole (przewaga γ-tokoferolu). Śluzy, kwasy fenolowe, fityniany. Składniki mineralne: wapń (w nasionach niełuskanych bardzo wysoki — zawarty głównie w łupinie, w postaci szczawianów o ograniczonej przyswajalności), magnez, żelazo, cynk, miedź, fosfor. Witaminy z grupy B, zwłaszcza B1 i B6. Błonnik pokarmowy w łupinie nasiennej.
Wewnętrznie: 1–2 łyżki nasion dziennie jako element diety — najlepiej świeżo zmielonych lub przynajmniej dobrze rozgryzionych, bo całe nasiona przechodzą przez przewód pokarmowy niestrawione i nie oddają wtedy niczego poza błonnikiem. Namoczenie nasion przez kilka godzin i uprażenie na suchej patelni ogranicza zawartość fitynianów i poprawia przyswajalność wapnia i żelaza. Przy zaparciach: 1 łyżka zmielonych nasion 1–2 razy dziennie, koniecznie popita szklanką wody. Olej sezamowy tłoczony na zimno: 1 łyżka dziennie do sałatek i potraw na zimno; nie nadaje się do smażenia w wysokiej temperaturze. Zewnętrznie: olej jako baza do masażu i do maceratów ziołowych (susz zalać olejem 1:5, macerować 3–4 tygodnie w cieple, przecedzić); do rozcieńczania olejków eterycznych zwykle 2–3% olejku w oleju bazowym. Olejowanie jamy ustnej: 1 łyżka oleju płukana przez 10–15 minut, następnie wypluć — nie połykać. Sezam nie jest surowcem do parzenia — napary i odwary z nasion nie mają sensu, bo związki czynne są rozpuszczalne w tłuszczach.
Surowiec kupny — kluczowa jest jakość dostawy, nie technika suszenia. Nasiona przechowywać w chłodzie, szczelnie, z dala od światła; mimo naturalnej odporności lignanów na utlenianie zmielone nasiona jełczeją w ciągu kilku dni i wtedy nadają się już tylko do wyrzucenia. Nasiona niełuskane są znacznie bogatsze w wapń i błonnik niż łuskane (białe, „polerowane”) — do celów odżywczych wybierać niełuskane, o barwie kremowobeżowej lub czarne. Dobry surowiec jest suchy, sypki, bez zbryleń, o łagodnym orzechowym zapachu; zapach farby olejnej, kleju lub goryczka w smaku oznaczają zjełczenie. Do maceratów i kosmetyki używać wyłącznie oleju tłoczonego na zimno z nasion nieprażonych — olej z nasion prażonych ma silny, dominujący aromat i ciemną barwę, więc psuje każdy macerat. Olej sezamowy jest jednym z najtrwalszych olejów bazowych (przydatność zwykle rok od tłoczenia) i z tego względu bywa dodawany w niewielkiej ilości do olejów szybko jełczejących, np. z ogórecznika czy wiesiołka, jako naturalny stabilizator. Uwaga praktyczna dla zielarza prowadzącego sprzedaż: sezam jest w Unii Europejskiej alergenem podlegającym obowiązkowi znakowania — każda mieszanka i każdy preparat z jego udziałem musi mieć to zadeklarowane, a stanowisko pracy oczyszczone z zanieczyszczeń krzyżowych.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.