Shatavari

Opis

Shatavari to pnąca, kolczasta roślina z rodzaju szparag, blisko spokrewniona z jadalnym szparagiem lekarskim, ale wykorzystywana zupełnie inaczej: surowcem są jej mięsiste, bulwiaste korzenie. W ajurwedzie zaliczana do rasajana i uważana za główne zioło kobiece — stosowane przy zaburzeniach miesiączkowania, w okresie okołomenopauzalnym i tradycyjnie jako środek zwiększający laktację (galaktagoga). Sanskrycka nazwa bywa tłumaczona jako „ta, która ma sto korzeni” (lub, w ludowej interpretacji, „stu mężów”). Działanie przypisuje się przede wszystkim saponinom steroidowym — szatawarynom — oraz śluzom, którym roślina zawdzięcza właściwości osłaniające. W Polsce nie jest uprawiana; surowiec pochodzi z importu, głównie w postaci proszku i ekstraktów.

Wygląd

Pnącze zdrewniałe u nasady, o pędach wspinających się i zwisających, osiągających 1–3 m (w sprzyjających warunkach do 7 m) długości. Łodygi cienkie, obłe, silnie rozgałęzione, w węzłach zaopatrzone w zakrzywione, ostre kolce (przekształcone przylistki) — cecha diagnostyczna. Właściwe liście zredukowane do drobnych, suchych łusek; funkcję asymilacyjną pełnią gałązkolisty (kladodia): igiełkowate, sierpowato wygięte, długości 1–3 cm, jasnozielone, wyrastające po 2–6 w pęczkach, co nadaje roślinie wygląd delikatnej, pierzastej „asparagusowej” zieleni. Kwiaty drobne (ok. 3–6 mm), białe, sześciolistkowe, silnie i słodko pachnące, zebrane w gęste, wydłużone grona długości 2–5 cm (stąd epitet racemosus), wyrastające z kątów gałązkolistów. Owoc to kulista jagoda o średnicy ok. 5–7 mm, dojrzewająca od zielonej przez czerwoną do purpurowoczarnej, zawierająca 1–2 twarde, czarne nasiona. Organ podziemny: wiązka licznych (nawet stu) mięsistych, wrzecionowatych korzeni spichrzowych długości 10–40 cm, szarobiaławych z zewnątrz, białych, soczystych i śluzowatych w przekroju — to najważniejszy element rozpoznawczy surowca.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje dziko w Polsce. Rośnie w Indiach, na Sri Lance, w Nepalu, Himalajach (do ok. 1500 m n.p.m.), w Azji Południowo-Wschodniej, Australii i tropikalnej Afryce. Zajmuje suche i skaliste zbocza, świetliste lasy, zarośla, brzegi pól i przydroża, w klimacie sezonowo suchym. Ze względu na intensywne pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych jest w Indiach uznawany za gatunek zagrożony przez nadmierną eksploatację, dlatego rozwija się jego uprawę plantacyjną. Surowiec importowany jest z Indii (m.in. Madhja Pradeś, Maharasztra, Kerala) i Nepalu.

Warunki

Roślina klimatu tropikalnego i subtropikalnego, znosząca suszę. Wymaga stanowiska słonecznego lub lekko ocienionego, gleby żyznej, głębokiej, piaszczysto-gliniastej, dobrze przepuszczalnej, o odczynie od lekko kwaśnego do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–8,0); na glebach ciężkich i mokrych korzenie gniją. Nie jest mrozoodporna — ginie przy przymrozkach, więc w Polsce nie ma uprawy gruntowej; bywa uprawiana jedynie pod osłonami jako ciekawostka. Kupując surowiec, zwracać uwagę na pochodzenie: proszki ajurwedyjskie z niepewnych źródeł bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi i pestycydami, a także zafałszowane innymi gatunkami szparagów.

Surowiec

korzeń — bulwiaste korzenie spichrzowe (Asparagi racemosi radix); w handlu sproszkowany korzeń i ekstrakty standaryzowane na saponiny

Termin zbioru

Korzenie wykopuje się z roślin co najmniej dwuletnich (optymalnie 2–3-letnich), po zakończeniu pory deszczowej i zaschnięciu części nadziemnej — w Indiach zwykle w miesiącach zimowych. Korzenie ostrożnie wykopuje się w całej wiązce, myje, obiera z korowiny (tradycyjnie usuwa się zdrewniały rdzeń), kroi wzdłuż i suszy w cieniu, a następnie mieli. Zbiór z roślin zbyt młodych daje surowiec cienki, ubogi w saponiny i śluzy. Polski zielarz nie prowadzi zbioru — kupuje gotowy proszek lub ekstrakt.

Skład chemiczny

Saponiny steroidowe — szatawaryny (shatavarin I–X), z sarsapogeniną jako aglikonem; ponadto śluzy i polisacharydy (odpowiadające za działanie osłaniające na błony śluzowe), fitosterole (beta-sitosterol, stigmasterol), izoflawony (m.in. 8-metoksy-5,6,4'-trihydroksyizoflawon-7-O-beta-D-glukopiranozyd), alkaloidy śladowo, flawonoidy (kwercetyna, rutyna), związki cukrowe (inulina, sacharoza), mukopolisacharydy, kwas foliowy oraz sole mineralne. Zawartość szatawaryn zależy od wieku rośliny i sposobu obróbki — ekstrakty standaryzuje się właśnie na saponiny.

Właściwości

• W ajurwedzie surowiec tonizujący i odżywczy (rasajana), o działaniu chłodzącym i nawilżającym. Tradycyjnie stosowany jako galaktagoga — środek zwiększający wytwarzanie mleka; jako zioło regulujące cykl miesiączkowy, łagodzące dolegliwości okresu okołomenopauzalnego i wspierające płodność; przypisuje mu się właściwości adaptogenne i przeciwstresowe. Śluzy nadają mu działanie powlekające i osłaniające błonę śluzową żołądka — używany przy nadkwaśności, zgadze i chorobie wrzodowej. Ponadto opisywane są działania przeciwutleniające, immunomodulujące i łagodnie moczopędne. Część działań przypisywanych roślinie (fitoestrogenne, wpływ na prolaktynę) opiera się na badaniach przedklinicznych i tradycji, a nie na mocnych dowodach klinicznych — warto to komunikować uczciwie.

Zastosowanie

Proszek z korzenia: tradycyjnie 1/2–1 łyżeczki (ok. 1–3 g) 1–2 razy dziennie, rozmieszane w ciepłym mleku, wodzie lub z miodem — mleko jest klasycznym nośnikiem w ajurwedzie i poprawia przyswajanie frakcji saponinowej. Odwar: 1 łyżeczka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować pod przykryciem 10 minut, odstawić 15 minut; pić 1–2 razy dziennie. Ekstrakty w kapsułkach — zgodnie z zaleceniem producenta. Kuracje prowadzi się długotrwale (zwykle kilka tygodni do kilku miesięcy), bo działanie tonizujące narasta stopniowo — nie jest to surowiec doraźny. Stosowanie w celu pobudzenia laktacji powinno odbywać się po konsultacji z lekarzem lub położną, a nie na własną rękę. Dobrze łączy się z ashwagandhą (jako para: tonik męski i kobiecy), lukrecją i imbirem.

Uwagi dla zielarza

Dobry proszek shatavari jest kremowobiały do jasnobeżowego, drobny, o łagodnym, słodkawo-mącznym zapachu i śluzowatym posmaku; proszek szary, ciemnobrunatny, o zapachu stęchłym lub kwaśnym oznacza surowiec stary albo źle wysuszony. Susz cięty powinien mieć postać białawych, lekko przezroczystych, rogowatych pasków — po namoczeniu robi się wyraźnie śluzowaty; brak śluzu to sygnał zafałszowania. Surowiec silnie chłonie wilgoć i zbryla się — przechowywać w szczelnym pojemniku, w suchym i ciemnym miejscu, do 12 miesięcy (proszek krócej niż susz cięty). Kupować wyłącznie od dostawców z badaniami na metale ciężkie. Nie mylić z naszym szparagiem lekarskim (Asparagus officinalis) — to inny gatunek, o innym surowcu i innym działaniu (u nas jada się młode pędy, a korzeń bywał używany moczopędnie). Typowy błąd: oczekiwanie natychmiastowego efektu i przerywanie kuracji po tygodniu.

Przeciwwskazania