Equisetum palustre
Trujący skrzyp mokradeł, główne niebezpieczne zanieczyszczenie zbiorów skrzypu polnego — surowiec nieprzydatny i szkodliwy.
Skrzyp bagienny to gatunek, którego zielarz musi nauczyć się rozpoznawać nie po to, żeby go zbierać, lecz żeby go z koszyka wyrzucić. Rośnie w tych samych okolicach co skrzyp polny i bywa z nim mieszany, a zawiera alkaloid palustrynę oraz tiaminazę — enzym rozkładający witaminę B1. Od dawna znany jako roślina trująca dla bydła i koni, u których wywołuje zatrucia po zjedzeniu siana zanieczyszczonego tym gatunkiem. Nie jest surowcem zielarskim i nigdy nim nie był; jego obecność w tym spisie ma sens wyłącznie ostrzegawczy i diagnostyczny.
Bylina kłączowa wysokości 20–60 cm, o pędach zielonych, bruzdowanych, zwykle z okółkami gałązek — u tego gatunku pędy zarodnionośne i płonne są takie same, zielone i ulistnione gałązkami (to pierwsza różnica wobec skrzypu polnego, u którego wiosenny pęd zarodnionośny jest brunatny, nierozgałęziony i szybko zamiera). Łodyga o 4–8 (do 10) głębokich, ostrych żebrach, twarda w dotyku; kanał powietrzny w środku łodygi jest wąski — zajmuje mniej niż jedną trzecią średnicy pędu, co widać po przekrojeniu i jest cechą rozstrzygającą. Pochwy węzłowe luźne, dzwonkowate, z szerokimi, czarnobrunatnymi ząbkami o wyraźnym białym, błoniastym obrzeżeniu. Gałązki boczne wzniesione, często nieregularne, czasem ich brak; pierwszy człon gałązki bocznej jest KRÓTSZY od pochwy węzła, z którego wyrasta — u skrzypu polnego jest odwrotnie, dłuższy. Kłos zarodnionośny tępo zakończony, zaokrąglony, na szczycie zielonego, ulistnionego pędu, długości 1–3 cm, czarniawy. Kwiatów i owoców brak. Kłącze czarniawe, głęboko sięgające, często z drobnymi bulwkami.
Gatunek pospolity w całej Polsce, na niżu i w niższych partiach gór. Rośnie na mokrych i podmokłych łąkach, w rowach, na brzegach stawów i rzek, w turzycowiskach, na torfowiskach niskich, w wilgotnych zaroślach i na zabagnionych pastwiskach. Szczególnie obficie pojawia się na łąkach źle odwodnionych i zaniedbanych, skąd trafia do siana. Toleruje gleby zarówno kwaśne, jak i zasadowe, ale zawsze wilgotne do mokrych; bywa też na wilgotnych piaskach i w wysiękach.
Stanowisko otwarte, słoneczne do półcienistego. Gleba stale wilgotna do mokrej, gliniasta, torfowa lub mineralno-organiczna, o odczynie od kwaśnego po zasadowy — gatunek szeroko tolerancyjny. Całkowicie mrozoodporny, kłącza zimują w podłożu i tworzą rozległe klony. W ogrodzie jest chwastem trudnym do usunięcia. Uwaga praktyczna odwrotna niż zwykle: tego gatunku nie zbiera się w ogóle, a zbierając skrzyp polny należy unikać stanowisk wilgotnych, rowów, brzegów wód i mokrych łąk — właśnie dlatego, że tam rośnie skrzyp bagienny i oba gatunki mogą stać obok siebie.
Brak surowca zielarskiego. Roślina trująca — nie jest zbierana ani stosowana w ziołolecznictwie. Ziele skrzypu bagiennego jest traktowane wyłącznie jako niedopuszczalne zanieczyszczenie surowca Equiseti herba (skrzypu polnego) i podlega odrzuceniu przy kontroli surowca.
Nie zbiera się. Roślina trująca, bez zastosowania leczniczego. Termin, który warto znać, to termin rozpoznawania: pędy zielone rozwijają się od maja i utrzymują do jesieni, kłosy zarodnionośne pojawiają się na ich szczytach od czerwca do sierpnia. To okres, w którym gatunek najłatwiej odróżnić w terenie i w którym najczęściej trafia do siana — a więc i do surowca zbieranego niedbale.
Alkaloidy, przede wszystkim palustryna i palustrydyna — związki odpowiedzialne za toksyczność gatunku i nieobecne (lub obecne śladowo) w skrzypie polnym. Ponadto tiaminaza, enzym rozkładający witaminę B1, którego działanie prowadzi u zwierząt do awitaminozy B1 z objawami neurologicznymi. Poza tym roślina zawiera, podobnie jak inne skrzypy, krzemionkę, flawonoidy i kwasy fenolowe, jednak obecność alkaloidów przesądza o tym, że surowiec jest nieprzydatny i nie prowadzi się jego standaryzacji.
Surowiec NIE NADAJE SIĘ do samodzielnego stosowania i nie jest stosowany w żadnej postaci — ani w naparze, ani w odwarze, ani w nalewce, ani zewnętrznie. Nie podaje się dla niego proporcji ani dawkowania, ponieważ nie istnieje bezpieczne zastosowanie tej rośliny. Gatunek nie występuje również w preparatach aptecznych. Jedyne praktyczne działanie, jakie ma sens: nauczyć się go rozpoznawać i konsekwentnie eliminować ze zbiorów skrzypu polnego oraz z siana przeznaczonego dla zwierząt gospodarskich. Przy podejrzeniu zatrucia u zwierzęcia — natychmiast weterynarz; u człowieka — kontakt z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym.
To najważniejszy gatunek do odróżnienia przy zbiorze skrzypu polnego (Equisetum arvense) i najczęstsza przyczyna zdyskwalifikowania partii surowca. Trzy cechy rozstrzygające, sprawdzane w terenie w tej kolejności: (1) przekrój łodygi — u bagiennego kanał powietrzny wąski, poniżej jednej trzeciej średnicy, u polnego szeroki, około połowy średnicy; (2) pierwszy człon gałązki bocznej — u bagiennego KRÓTSZY niż pochwa węzła, u polnego wyraźnie DŁUŻSZY; (3) ząbki pochew — u bagiennego szerokie, ciemne, z szerokim białym błoniastym obrzeżeniem, u polnego wąskie, lancetowate, ciemne, bez tak wyraźnej białej obwódki. Do tego: skrzyp bagienny zarodnikuje na zielonym, ulistnionym pędzie latem, a skrzyp polny wypuszcza wiosną osobny, bezzieleniowy, brunatny pęd z kłosem. Siedlisko też jest wskazówką — mokradła i rowy zamiast suchych miedz i nasypów, ale nie jest wskazówką pewną, bo gatunki potrafią rosnąć obok siebie. Zasada warsztatowa: skrzyp polny zbierać wyłącznie na stanowiskach suchych, a każdą garść przed suszeniem przejrzeć pęd po pędzie i przełamać kilka losowych łodyg, żeby sprawdzić kanał. Jeden pęd bagiennego w partii to powód do odrzucenia całości.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.