Skrzyp błotny

Opis

Skrzyp błotny to najbardziej „wodny” z naszych skrzypów — rośnie wprost w płytkiej wodzie, tworząc w strefie szuwaru gęste, jasnozielone łany. Jego łodyga jest niemal rurą: kanał powietrzny zajmuje zdecydowaną większość przekroju, przez co pęd jest miękki i łatwo się zgniata. W ziołolecznictwie nie ma zastosowania: zawiera mało krzemionki, którą ceni się w skrzypie polnym, a bywa mieszany z gatunkami niebezpiecznymi rosnącymi w tym samym siedlisku. Zielarz powinien go znać przede wszystkim jako roślinę do odrzucenia.

Wygląd

Bylina wysokości 30–120 (do 150) cm, o pędzie prostym, wzniesionym, jasnozielonym, gładkim w dotyku, słabo bruzdowanym — żeberka są liczne (zwykle 10–30) i płytkie, przez co łodyga wydaje się niemal walcowata. Cecha rozstrzygająca: ogromny kanał powietrzny w środku łodygi, zajmujący około 80% jej średnicy — po przecięciu pęd jest praktycznie rurą o cienkiej ściance, daje się zgnieść w palcach; żaden inny nasz skrzyp nie ma tak szerokiego kanału. Pochwy węzłowe przylegające, krótkie, zielone, z licznymi (15–20) wąskimi, ostro zakończonymi, czarnymi ząbkami. Gałązek bocznych brak zupełnie albo są nieliczne, krótkie i skupione w środkowej części pędu, wzniesione — roślina bywa więc zupełnie nierozgałęziona i przypomina wtedy zieloną trzcinę. Pędy zarodnionośne nie różnią się od płonnych: są zielone i ulistnione. Kłos zarodnionośny na szczycie zielonego pędu, tępy, zaokrąglony, czarniawy, długości 1–2 cm. Kwiatów ani owoców brak — rozmnaża się zarodnikami. Kłącze grube, gąbczaste, długo pełzające, czerwonawobrunatne, rosnące w mule.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od niżu po niższe położenia górskie. Rośnie w strefie szuwaru — w płytkiej wodzie przy brzegach jezior, stawów, starorzeczy, w rowach, na zabagnionych łąkach, torfowiskach niskich, w rozlewiskach i wolno płynących ciekach. Często tworzy jednogatunkowe, rozległe łany razem z trzciną, pałką i turzycami; potrafi rosnąć w wodzie do kilkudziesięciu centymetrów głębokości. Jest wskaźnikiem gleb stale podtopionych.

Warunki

Stanowisko słoneczne, w wodzie płytkiej lub na glebie stale mokrej, zabagnionej, mulistej albo torfowej. Odczyn od kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,0–7,0), gleba żyzna, bogata w materię organiczną. Gatunek w pełni mrozoodporny — pędy zamierają na zimę, przezimowuje gruby kłącze w mule. Rozrasta się agresywnie i w oczku wodnym bywa nie do opanowania. Nie zbierać w ogóle; przy zbiorze skrzypu polnego omijać całą strefę brzegową zbiorników i rowy, bo tam rośnie zarówno skrzyp błotny, jak i trujący skrzyp bagienny.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego. Gatunek nie jest zbierany ani stosowany w lecznictwie; nie jest dopuszczonym zamiennikiem ziela skrzypu polnego (Equiseti herba) i przy kontroli surowca traktuje się go jako zanieczyszczenie.

Termin zbioru

Nie zbiera się — brak surowca. Do rozpoznawania w terenie: pędy wyrastają z wody w maju, pełnię rozwoju osiągają w czerwcu i lipcu, kłosy zarodnionośne na szczytach pędów dojrzewają od czerwca do sierpnia, a jesienią cała nadziemna część zamiera. Rozpoznanie najpewniejsze latem, gdy widać zarówno rurowaty przekrój pędu, jak i kłos na zielonym szczycie.

Skład chemiczny

Skład typowy dla skrzypów, ale ubogi z punktu widzenia zielarstwa: zawartość krzemionki jest wyraźnie niższa niż w skrzypie polnym, co odbiera surowcowi jakąkolwiek wartość. Stwierdza się flawonoidy, kwasy fenolowe i sole mineralne. Gatunek uznaje się za podejrzany również pod względem obecności tiaminazy — enzymu rozkładającego witaminę B1, którym tłumaczy się szkodliwość skrzypów dla zwierząt gospodarskich. Nie prowadzi się standaryzacji tego surowca, bo nie jest on stosowany.

Właściwości

• Brak uznanych właściwości leczniczych i brak tradycji stosowania. Skrzyp błotny nie jest ujęty w farmakopeach ani w wykazach surowców zielarskich, nie prowadzono badań uzasadniających jego użycie i nie należy przypisywać mu działania moczopędnego ani remineralizującego, które przypisuje się skrzypowi polnemu — niska zawartość krzemionki wyklucza analogię. Realne znaczenie gatunku jest przyrodnicze: buduje szuwar, stabilizuje brzegi, daje schronienie ptactwu wodnemu i bezkręgowcom. Dla zwierząt gospodarskich, podobnie jak inne skrzypy mokradłowe, jest w sianie niepożądany.

Zastosowanie

Roślina nie jest stosowana. Nie sporządza się z niej naparów, odwarów ani nalewek, nie podaje się proporcji ani dawek, bo nie istnieje ustalone i bezpieczne zastosowanie. Nie wolno traktować jej jako „taniego zamiennika” skrzypu polnego: jest ubogi w krzemionkę, a jego zbiór odbywa się w siedlisku, w którym rośnie trujący skrzyp bagienny — ryzyko pomyłki jest więc realne i nieopłacalne. Jeżeli zależy Ci na surowcu skrzypowym, zbieraj wyłącznie skrzyp polny na stanowiskach suchych.

Uwagi dla zielarza

Praktyczna wartość znajomości tego gatunku to unikanie pomyłek. Test terenowy jest banalny i pewny: przełam łodygę i spójrz na przekrój — u skrzypu błotnego kanał powietrzny zajmuje niemal cały przekrój, ścianka jest cienka jak u słomki, a pęd daje się zgnieść między palcami; u skrzypu polnego kanał to około połowy średnicy, ścianka gruba i sztywna; u trującego skrzypu bagiennego kanał jest wąski, poniżej jednej trzeciej. Drugi znak: skrzyp błotny jest gładki i miękki w dotyku (mało krzemionki), skrzyp polny wyraźnie szorstki. Trzeci: skrzyp błotny bywa całkiem bezgałązkowy i wygląda jak zielona trzcina, a kłos nosi na szczycie zielonego pędu — skrzyp polny wypuszcza wiosną osobny, brunatny pęd zarodnionośny. Siedlisko: skrzyp błotny stoi w wodzie. Zasada: nic, co rosło w wodzie lub w rowie, nie trafia do partii skrzypu polnego.

Przeciwwskazania