Skrzyp łąkowy

Opis

Skrzyp łąkowy, mimo nazwy, rośnie raczej w zaroślach, łęgach i widnych lasach niż na łąkach kośnych. Tworzy delikatne, jasnozielone pędy z poziomo odstającym, regularnym okółkiem cienkich gałązek, przez co przypomina miniaturową choinkę o zwisających końcach. Nie jest surowcem zielarskim: nie ma tradycji stosowania, nie jest ujęty w farmakopeach, a jego wartość dla zielarza polega wyłącznie na tym, żeby nie mylić go ze skrzypem polnym przy zbiorze. Rozprzestrzenia się kłączami i potrafi zdominować podszyt wilgotnego lasu.

Wygląd

Bylina wysokości 15–50 cm o pędzie cienkim, jasnozielonym, wyraźnie szorstkim w dotyku, o 8–20 płytkich żeberkach. Kanał powietrzny w łodydze średniej wielkości — mniejszy niż u skrzypu polnego, wyraźnie mniejszy niż u błotnego. Cecha rozstrzygająca: gałązki boczne w gęstych, regularnych okółkach ustawione POZIOMO, sztywno odstające od łodygi pod kątem prostym, cienkie, trójkanciaste, o końcach lekko zwisających — pęd wygląda jak drobna, rozłożysta choinka; pierwszy człon gałązki bocznej jest krótszy od pochwy węzła. Pochwy węzłowe na łodydze głównej zielone, wąskie, przylegające, zakończone licznymi (10–20) wąskimi ząbkami o białobłoniastym brzegu i ciemnym, brunatnym szczycie. Pęd zarodnionośny wyrasta wiosną blady, brunatnawy i początkowo bez gałązek, ale — inaczej niż u skrzypu polnego — nie zamiera po wysypaniu zarodników: zielenieje i wypuszcza okółki gałązek, upodabniając się do pędów płonnych. Kłos zarodnionośny na szczycie pędu, tępy, zaokrąglony, jasnobrunatny, długości 1–2 cm. Kwiatów i owoców brak. Kłącze cienkie, czarniawe, płytko pełzające, bez bulwek.

Gdzie rośnie

W Polsce rozpowszechniony, ale nierównomiernie — częstszy na północy i wschodzie kraju oraz w górach, rzadszy w pasie środkowym i na zachodzie. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych, w łęgach nad rzekami, w olszynach, w zaroślach nadrzecznych, na skarpach dolin, w wilgotnych zaroślach i przy leśnych drogach, rzadziej na wilgotnych łąkach i w widnych borach. Wymaga gleb świeżych do wilgotnych i raczej zasobnych; jest gatunkiem cienioznośnym.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego, znosi także rozproszone światło pod okapem. Gleba świeża do wilgotnej, próchniczna, gliniasta lub pylasta, zasobna w składniki pokarmowe, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). W pełni mrozoodporny — pędy zamierają na zimę, kłącze zimuje w glebie. Rozrasta się kłączami i w ogrodzie łatwo staje się uciążliwym chwastem. Nie zbierać — gatunek bez zastosowania; przy zbiorze skrzypu polnego omijać wilgotne zarośla i łęgi, bo to typowe siedliska tego gatunku i innych skrzypów mylonych.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego. Roślina nie ma zastosowania leczniczego, nie jest zbierana ani przerabiana; nie jest dopuszczonym zamiennikiem ziela skrzypu polnego (Equiseti herba). W partii surowca skrzypowego stanowi zanieczyszczenie.

Termin zbioru

Nie zbiera się — brak surowca zielarskiego. Do rozpoznawania: pędy zarodnionośne pojawiają się wcześnie, w kwietniu i maju, kłosy wysypują zarodniki w maju, po czym pęd zielenieje i wypuszcza gałązki; pędy płonne rozwijają się w pełni w czerwcu i utrzymują do jesieni. Najłatwiej oznaczyć gatunek w czerwcu i lipcu, gdy okółki poziomych gałązek są w pełni wykształcone.

Skład chemiczny

Skład chemiczny słabo poznany i nieistotny praktycznie, bo surowiec nie jest stosowany. Jak inne skrzypy zawiera krzemionkę (w ilości mniejszej niż skrzyp polny), flawonoidy, kwasy fenolowe i sole mineralne. Nie ma standaryzacji ani wymagań farmakopealnych dla tego gatunku. Podobnie jak innym skrzypom, przypisuje się mu obecność tiaminazy rozkładającej witaminę B1, co dodatkowo przemawia przeciw jakiemukolwiek stosowaniu.

Właściwości

• Brak uznanych właściwości leczniczych i brak tradycji stosowania w polskim zielarstwie. Gatunku nie ujmują farmakopee ani wykazy surowców roślinnych; nie prowadzono badań uzasadniających wskazania. Nie należy przenosić na niego działania moczopędnego i remineralizującego, znanego ze skrzypu polnego — to inny gatunek o innym składzie i zbyt niskiej zawartości krzemionki, by taka analogia miała sens. Znaczenie rośliny jest wyłącznie przyrodnicze: buduje runo wilgotnych lasów i łęgów, wiąże glebę na skarpach. W paszy dla zwierząt gospodarskich, jak inne skrzypy, jest niepożądany.

Zastosowanie

Roślina nie jest stosowana w żadnej postaci — ani wewnętrznie, ani zewnętrznie. Nie sporządza się z niej naparów, odwarów, nalewek ani wyciągów; nie podaje się proporcji ani dawkowania, ponieważ nie istnieje ustalone i bezpieczne zastosowanie. Nie należy używać jej jako zamiennika skrzypu polnego. Zielarzowi potrzebna jest wyłącznie umiejętność jej rozpoznania, żeby wyeliminować ją z partii zbieranego surowca.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie w terenie jest łatwe, jeśli patrzy się na ustawienie gałązek: u skrzypu łąkowego okółki cienkich gałązek odstają POZIOMO, prostopadle do łodygi, z lekko opadającymi końcami, przez co pęd ma sylwetkę płaskiej, rozłożystej choinki; u skrzypu polnego gałązki są wzniesione skośnie ku górze. Druga różnica, rozstrzygająca: u skrzypu polnego pierwszy człon gałązki bocznej jest DŁUŻSZY od pochwy węzła, u łąkowego — KRÓTSZY. Trzecia: pęd zarodnionośny skrzypu polnego jest brunatny, bezzieleniowy, nierozgałęziony i po wysypaniu zarodników zamiera; pęd zarodnionośny skrzypu łąkowego po zarodnikowaniu zielenieje i wypuszcza gałązki. Czwarta: siedlisko — łąkowy w wilgotnym lesie i łęgu, polny na suchych miedzach, nasypach i ugorach. Nie mylić go też ze skrzypem leśnym, u którego gałązki są WTÓRNIE ROZGAŁĘZIONE i miękko przewisają; u skrzypu łąkowego gałązki są proste, nierozgałęzione. Zasada warsztatowa: cokolwiek zebrane w cienistym, wilgotnym lesie nie jest skrzypem polnym.

Przeciwwskazania