Skrzyp leśny

Opis

Skrzyp leśny jest najłatwiejszy do rozpoznania ze wszystkich krajowych skrzypów: jako jedyny ma gałązki boczne, które same się rozgałęziają i miękko przewisają, dając pędowi koronkowy, ażurowy wygląd. Rośnie w cienistych, wilgotnych lasach, gdzie tworzy rozległe, jasnozielone kobierce. Nie jest surowcem zielarskim — nie ma tradycji stosowania ani uzasadnienia farmakognostycznego, a jego zawartość krzemionki jest niska. Znajomość gatunku służy zielarzowi wyłącznie do odróżniania go od skrzypu polnego.

Wygląd

Bylina wysokości 20–60 (do 80) cm, o pędzie cienkim, jasnozielonym, delikatnym, o 10–18 płytkich żeberkach, w dotyku umiarkowanie szorstkim; kanał powietrzny w łodydze średniej wielkości. Cecha rozstrzygająca i wyłączna w polskiej florze: gałązki boczne są WTÓRNIE ROZGAŁĘZIONE — każda gałązka pierwszego rzędu wypuszcza własne okółki cieniutkich gałązek drugiego rzędu — i miękko, łukowato przewisają ku dołowi, przez co cały pęd wygląda jak zielona koronka albo pióropusz. Żaden inny nasz skrzyp nie ma rozgałęzionych gałązek. Pochwy węzłowe duże, luźne, dzwonkowate, zielone u dołu, wyżej rdzawobrunatne, o ząbkach zrośniętych w kilka (3–6) szerokich, błoniastych, brunatnych łatek — nie w pojedyncze wąskie ząbki. Pęd zarodnionośny wyrasta wiosną jasnobrunatny i początkowo bez gałązek, ale po wysypaniu zarodników zielenieje i wypuszcza okółki przewisających gałązek, upodabniając się do pędów płonnych (nie zamiera, jak u skrzypu polnego). Kłos zarodnionośny na szczycie pędu, tępo zakończony, jasnobrunatny, długości 1,5–3 cm, na wyraźnej szypułce. Kwiatów i owoców brak. Kłącze cienkie, ciemne, płytko pełzające, silnie rozgałęzione.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, na niżu i w górach, szczególnie liczny na północy, wschodzie oraz w regionach lesistych. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych, mieszanych i w borach — w olszynach, łęgach, grądach, wilgotnych buczynach, w świerczynach górskich, na leśnych zrębach, w rowach śródleśnych i przy leśnych drogach. Preferuje miejsca cieniste i chłodne, o glebie stale świeżej lub wilgotnej; często tworzy rozległe łany w runie, wyraźnie wskazując gleby wilgotne i próchniczne.

Warunki

Stanowisko cieniste do półcienistego, chłodne, osłonięte. Gleba świeża do wilgotnej, próchniczna, gliniasta lub pylasta, umiarkowanie zasobna, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH ok. 4,5–6,5). W pełni mrozoodporny — nadziemne pędy zamierają na zimę, kłącze przezimowuje w glebie. Nie znosi suszy ani pełnego słońca. Nie zbierać — gatunek bez zastosowania. Przy zbiorze skrzypu polnego omijać wilgotne lasy i zręby: to nie jest siedlisko skrzypu polnego, a wszystko, co tam rośnie, jest innym gatunkiem.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego. Gatunek nie ma zastosowania leczniczego, nie jest zbierany ani stosowany; nie jest dopuszczonym zamiennikiem ziela skrzypu polnego (Equiseti herba) i w partii surowca stanowi zanieczyszczenie.

Termin zbioru

Nie zbiera się — brak surowca. Do celów rozpoznawczych: pędy zarodnionośne wyrastają w kwietniu i maju, wysypują zarodniki w maju, po czym zazieleniają się i wypuszczają gałązki; pędy płonne osiągają pełnię rozwoju w czerwcu i lipcu i utrzymują się do jesieni. Najłatwiejsze oznaczenie od czerwca do sierpnia, gdy koronkowe, wtórnie rozgałęzione okółki gałązek są w pełni rozwinięte.

Skład chemiczny

Skład chemiczny słabo poznany i praktycznie nieistotny, ponieważ surowiec nie jest stosowany. Jak inne skrzypy zawiera krzemionkę — w ilości wyraźnie niższej niż skrzyp polny, przez co pęd jest miękki i delikatny — a także flawonoidy, kwasy fenolowe i sole mineralne. Gatunek nie podlega standaryzacji ani wymaganiom farmakopealnym. Jak innym skrzypom przypisuje się mu obecność tiaminazy rozkładającej witaminę B1, co dodatkowo przemawia przeciw stosowaniu.

Właściwości

• Brak uznanych właściwości leczniczych i brak tradycji stosowania. Gatunek nie figuruje w farmakopeach ani w wykazach surowców zielarskich, nie prowadzono badań uzasadniających jakiekolwiek wskazania. Nie należy przenosić na niego moczopędnych i remineralizujących właściwości skrzypu polnego — niska zawartość krzemionki wyklucza taką analogię, a skład rośliny jest inny. Realne znaczenie gatunku jest ekologiczne: buduje runo wilgotnych lasów, chroni glebę przed erozją na zrębach i skarpach, jest wskaźnikiem siedlisk wilgotnych. Dla zwierząt gospodarskich, jak inne skrzypy, jest w paszy niepożądany.

Zastosowanie

Roślina nie jest stosowana w żadnej postaci — ani wewnętrznie, ani zewnętrznie. Nie sporządza się z niej naparów, odwarów ani nalewek, nie podaje się proporcji ani dawek, bo nie istnieje ustalone i bezpieczne zastosowanie. Nie wolno używać jej jako zamiennika skrzypu polnego: ma inny skład, znikomo mało krzemionki, a jej zbiór prowadzi w siedliska, gdzie o pomyłkę gatunkową jest łatwo. Miękki, delikatny pęd nie nadaje się nawet do tradycyjnego czyszczenia naczyń, do którego używano skrzypów bogatych w krzemionkę.

Uwagi dla zielarza

Najprostszy do rozpoznania spośród wszystkich skrzypów mylonych ze skrzypem polnym i jednocześnie najczęściej spotykany w lesie. Cecha, której nie da się pomylić: gałązki boczne skrzypu leśnego SAME SIĘ ROZGAŁĘZIAJĄ (mają gałązki drugiego rzędu) i miękko przewisają ku dołowi — wygląda to jak zielona koronka. U wszystkich pozostałych naszych skrzypów gałązki są proste, nierozgałęzione. Druga cecha: pochwy węzłowe są duże, luźne, rdzawobrunatne, o ząbkach zrośniętych w kilka szerokich łatek, a nie w liczne wąskie ząbki. Trzecia: pęd jest miękki i delikatny — nie szoruje po palcu tak jak sztywny skrzyp polny. Czwarta: siedlisko to cienisty, wilgotny las, a nie sucha miedza czy nasyp. Piąta: pęd zarodnionośny po zarodnikowaniu zielenieje i wypuszcza gałązki, podczas gdy u skrzypu polnego brunatny pęd wiosenny zamiera. Zasada warsztatowa: skrzyp polny zbiera się na otwartych, suchych stanowiskach; wszystko, co koronkowe i wyrosłe w cieniu, do koszyka nie trafia.

Przeciwwskazania