Equisetum hyemale
Zimozielony, nierozgałęziony skrzyp o pędzie tak bogatym w krzemionkę, że służył do szlifowania drewna; w Polsce leczniczo niestosowany.
Skrzyp zimowy to gatunek nie do pomylenia: sztywne, ciemnozielone, nierozgałęzione pędy przypominają cienki bambus i — jako jedyne wśród naszych skrzypów — zimują zielone pod śniegiem. Jego łodyga jest tak przesycona krzemionką, że przez wieki używano jej do szlifowania i polerowania drewna, rogu i cyny; stąd nazwa „trzcina szlifierska”. W medycynie chińskiej surowiec (mu zei) jest znany i stosowany, w polskim zielarstwie natomiast nie ma tradycji jego użycia — rolę surowca pełni skrzyp polny. W Polsce jest to gatunek stosunkowo rzadki, o lokalnym rozmieszczeniu.
Zimozielona bylina o pędach wzniesionych, sztywnych, walcowatych, wysokości 30–100 (do 120) cm i grubości 4–10 mm, ciemnozielonych, mocno szorstkich w dotyku jak papier ścierny — powierzchnia jest brodawkowana od odkładów krzemionki. Cecha rozstrzygająca: pędy są NIEROZGAŁĘZIONE (bez okółków gałązek bocznych) albo rozgałęziają się tylko wyjątkowo, po uszkodzeniu wierzchołka — wyglądają jak sztywne, cienkie bambusowe pręty. Żeberka liczne (10–30), płytkie; kanał powietrzny szeroki, około 2/3 średnicy łodygi. Pochwy węzłowe krótkie, przylegające, walcowate, szarozielone z DWIEMA WYRAŹNYMI CZARNYMI OBRĄCZKAMI — jedną u nasady pochwy i drugą u jej szczytu, przy odpadających, szybko obłamujących się ząbkach; ta podwójna czarna przepaska jest znakiem rozpoznawczym gatunku. Drugi znak: brak podziału na pędy płonne i zarodnionośne — kłos wyrasta wprost na szczycie zwykłego, zielonego pędu. Kłos zarodnionośny jajowaty, długości 1–2 cm, czarniawy, zakończony wyraźnym, ostrym KOLCEM (apikulum) — inaczej niż tępe, zaokrąglone kłosy pozostałych skrzypów. Kwiatów i owoców brak. Kłącze czarniawe, grube, długo pełzające, sięgające głęboko.
W Polsce gatunek rozproszony i raczej rzadki, częstszy w północnej i wschodniej części kraju oraz w dolinach dużych rzek; lokalnie zanika. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych, w olszynach i łęgach, na skarpach dolin rzecznych i wąwozów, na zboczach z wysiękami wody, w zaroślach nad wodami, na wilgotnych piaskach i żwirowiskach, także na przydrożnych skarpach i nasypach kolejowych, jeśli mają zasilanie wodą gruntową. Toleruje cień; często tworzy zwarte, jednogatunkowe kępy.
Stanowisko półcieniste do cienistego, znosi też słońce przy dostatku wilgoci. Gleba wilgotna, ale przepuszczalna — piaszczysto-gliniasta, żwirowa lub gliniasta, z ruchomą wodą gruntową; gatunek nie lubi wody stojącej i mułu. Odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 6,0–8,0), toleruje gleby wapienne. W pełni mrozoodporny, a przy tym zimozielony — pędy przetrzymują mróz i zimują zielone, choć w ostre zimy brązowieją na szczytach. W ogrodzie rozrasta się kłączami bardzo agresywnie i wymaga sadzenia w pojemniku zagłębionym w gruncie. W Polsce nie ma powodu, by go zbierać do celów leczniczych; jeśli już, to nie ze skarp przydrożnych i nasypów kolejowych, gdzie kumuluje zanieczyszczenia komunikacyjne.
Ziele — surowiec NIEFARMAKOPEALNY w Polsce i tu niestosowany; znany i używany w medycynie chińskiej pod nazwą mu zei (Equiseti hiemalis herba). W polskim zielarstwie surowcem skrzypowym jest wyłącznie ziele skrzypu polnego (Equiseti herba). Wtórne, pozalecznicze zastosowanie techniczne: wysuszone pędy jako naturalny materiał ścierny do szlifowania drewna.
W polskim zielarstwie nie zbiera się do celów leczniczych. Gdzie surowiec jest używany (medycyna chińska), ziele ścina się w pełni sezonu wegetacyjnego, od lipca do września, w dzień suchy i słoneczny, gdy pędy są w pełni wykształcone i wysycone krzemionką; tnie się je nożem lub sekatorem kilka centymetrów nad ziemią i suszy w cieniu. Do zastosowania technicznego (materiał ścierny) pędy zbiera się późnym latem, gdy są najtwardsze, i suszy powoli, żeby nie popękały. Uwaga: jest to gatunek w Polsce rzadki i rozproszony — nawet zbiór do celów technicznych powinien być oszczędny i nie niszczyć całych kęp.
Bardzo wysoka zawartość krzemionki i krzemianów — najwyższa wśród krajowych skrzypów, odkładana w ścianach komórek naskórka (stąd szorstkość i zastosowanie ścierne). Ponadto flawonoidy (m.in. pochodne kemferolu i kwercetyny), kwasy fenolowe, sole potasu i wapnia, niewielkie ilości alkaloidów oraz saponiny. Nie podaję zawartości procentowych — dla tego gatunku nie ma polskiej standaryzacji farmakopealnej, a wartości znane z monografii skrzypu polnego dotyczą innego gatunku i nie wolno ich przenosić.
W polskim zielarstwie NIE STOSUJE SIĘ wewnętrznie — nie podaję proporcji naparu, odwaru ani dawkowania, ponieważ gatunek nie jest u nas surowcem farmakopealnym, nie ma ustalonych bezpiecznych dawek, a receptury krążące pod jego nazwą są w istocie recepturami na skrzyp polny. Jeżeli potrzebujesz surowca skrzypowego do celów leczniczych, użyj skrzypu polnego (Equisetum arvense), którego dawkowanie i jakość są opisane. Zastosowanie techniczne, sprawdzone i bezpieczne: suche pędy związane w pęczek lub rozcięte wzdłuż i przyklejone do listewki służą jako naturalny papier ścierny do polerowania drewna (świetnie sprawdza się w lutnictwie i przy wykańczaniu drobnych przedmiotów) — pracuje się nimi na sucho, wzdłuż włókien.
Gatunku nie sposób pomylić: pojedynczy, sztywny, nierozgałęziony i szorstki jak papier ścierny pęd, zimujący zielony, z podwójną czarną obrączką na każdej pochwie węzłowej i z kłosem zakończonym ostrym kolcem. Wszystkie pozostałe nasze skrzypy mają okółki gałązek bocznych i tępe, zaokrąglone kłosy (wyjątek: skrzyp bagienny i błotny bywają skąpo rozgałęzione lub nierozgałęzione, ale ich kłosy są tępe, a pędy miękkie i nieszorstkie — skrzyp zimowy trze po palcu jak drobny papier ścierny). Jeśli suszysz pędy do celów technicznych: susz je powoli, w cieniu i przewiewie, ułożone luźno, w temperaturze do 40 °C; przy zbyt szybkim suszeniu pękają wzdłuż. Przechowuj w suchym miejscu, bo wilgoć powoduje pleśnienie i wykruszanie krzemionki. Do warsztatu zielarskiego zapamiętaj przede wszystkim jedno: to nie jest skrzyp polny i nie zastępuje go w żadnej mieszance.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.