Malva moschata
Ozdobny ślaz o głęboko pierzasto powcinanych liściach i dużych jasnoróżowych kwiatach o piżmowym zapachu, stosowany zamiennie ze ślazem dzikim jako surowiec śluzowy.
Ślaz piżmowy jest w Polsce gatunkiem rzadszym niż ślaz dziki i uprawianym raczej jako roślina ozdobna niż lecznicza — wyróżnia się dużymi, jasnoróżowymi kwiatami i delikatnym, piżmowym zapachem, wyczuwalnym zwłaszcza w ciepły, wilgotny dzień. Pod względem zielarskim jest surowcem zastępczym: zawiera te same śluzy co ślaz dziki i działa tak samo osłaniająco, ale nie jest surowcem farmakopealnym i jego skład nie został równie dobrze przebadany. W praktyce zbiera się go dlatego, że rośnie pod ręką w ogrodzie, a nie dlatego, że jest lepszy. Cała roślina jest jadalna i nieszkodliwa. Cechą, po której rozpoznaje się go bez pomyłki, są liście łodygowe pocięte na wąskie, nitkowate odcinki — zupełnie niepodobne do okrągławych liści pozostałych ślazów.
Bylina o wysokości 30–80 cm, o pędach wzniesionych lub podnoszących się, rozgałęzionych, obłych, pokrytych odstającymi, sztywnymi włoskami (często o gwiazdkowatym rozgałęzieniu). Ulistnienie wyraźnie dwupostaciowe i to jest cecha rozstrzygająca gatunek: liście dolne (przyziemne, długoogonkowe) są okrągławo-nerkowate i tylko płytko dłoniasto karbowane lub 5-klapowe, natomiast liście łodygowe, zwłaszcza górne, są głęboko dłoniastodzielne, a ich odcinki dodatkowo pierzasto powcinane na wąskie, niemal nitkowate łatki — liść wygląda jak strzępiasty, koronkowy wachlarz i nie przypomina liścia żadnego innego krajowego ślazu. Użyłkowanie dłoniaste, w odcinkach pierzaste. Kwiaty duże, o średnicy 3–6 cm, wyrastające pojedynczo lub po kilka w kątach górnych liści oraz skupione na szczycie pędu, tworząc luźny, pozornie groniasty wierzchołek. Płatków 5, na szczycie płytko sercowato wciętych, barwy jasnoróżowej, różowoliliowej lub (u odmiany 'Alba' i u form dziko rosnących) czysto białej, o delikatnym, jedwabistym połysku i BEZ wyraźnych ciemnych żyłek — to odróżnia je od ślazu dzikiego. Pręciki zrosłe w kolumnę otaczającą słupek. Kielich pięciodzielny, kieliszek z trzech wąskich, równowąskich listków. Cała roślina, a zwłaszcza kwiaty, wydziela w cieple słaby, słodkawy zapach piżmowy. Owoc to płaska, krążkowata rozłupnia rozpadająca się na promieniście ułożone rozłupki; rozłupki gęsto owłosione (nie siateczkowate jak u ślazu dzikiego) — cecha diagnostyczna widoczna w owocach. Korzeń palowy, zdrewniały, rozgałęziony.
Gatunek rodzimy dla zachodniej i południowej Europy, w Polsce rzadki i rozproszony, traktowany jako kenofit lub gatunek na granicy zasięgu; najczęściej spotykany jako uciekinier z upraw ozdobnych. Rośnie na suchych, ciepłych i słonecznych stanowiskach: na miedzach, skarpach, nasypach kolejowych, przydrożach, w widnych zaroślach, na ugorach, murawach i obrzeżach pól, zwykle w pobliżu siedzib ludzkich. Częściej niż w naturze spotyka się go w ogrodach, na rabatach naturalistycznych i w mieszankach na łąki kwietne, skąd chętnie dziczeje przez samosiew. Nie jest gatunkiem chronionym.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, suche. Gleba przepuszczalna, przeciętna do umiarkowanie żyznej, raczej lekka, dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,5); dobrze rośnie na glebach wapiennych i ubogich — na zbyt żyznych i wilgotnych wylega i choruje. Nie znosi stanowisk podmokłych ani gleb zbitych; zastoiska wody zimą są głównym powodem wypadania roślin. Sucho- i mrozoodporny w całej Polsce (zimuje bez okrycia), choć na stanowiskach mokrych zimą może wymarzać. Rozmnażanie z siewu wprost do gruntu wiosną; obficie się samosiewa. Podatny na rdzę ślazową (Puccinia malvacearum) — na stanowisku zbyt wilgotnym i zagęszczonym choruje niemal zawsze. Nie zbierać z nasypów kolejowych, poboczy dróg i obrzeży pól opryskiwanych — to typowe siedliska tego gatunku, a roślina kumuluje metale ciężkie i pozostałości herbicydów; najbezpieczniejszy jest surowiec z własnego ogrodu.
kwiat i liść (zbierane jako Malvae flos i Malvae folium — surowiec zastępczy wobec ślazu dzikiego, Malva sylvestris); pomocniczo ziele. Gatunek nie jest surowcem farmakopealnym i nie występuje w handlu zielarskim jako osobna pozycja — używany domowo, zamiennie ze ślazem dzikim.
Kwiat — od czerwca do sierpnia (przy sprzyjającej pogodzie kwitnie do września), sukcesywnie w miarę rozkwitania, wyłącznie w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy; zbierać kwiaty w pełni rozwinięte, nieprzekwitłe, obrywając delikatnie same korony, bez zgniatania płatków. Kwiat ślazu piżmowego jest cienki i delikatny, więc więdnie i brunatnieje szybciej niż kwiat ślazu dzikiego — musi trafić do suszarni w ciągu godziny od zbioru. Liść — od czerwca do sierpnia, najlepiej w początkach kwitnienia, zbierać zdrowe liście ze środkowej części pędu, bez rdzawych plam rdzy ślazowej. Ziele — w pełni kwitnienia, ścinając górne, kwitnące części pędów. Zbioru nie prowadzić po deszczu ani wieczorem.
Skład zbadany znacznie słabiej niż u ślazu dzikiego — z tego powodu nie należy przypisywać mu konkretnych zawartości procentowych. Zasadniczym składnikiem czynnym są śluzy (polisacharydy śluzowe zbudowane m.in. z kwasów uronowych, ramnozy, galaktozy i arabinozy), obecne w liściu i kwiecie w ilości typowej dla rodzaju Malva, choć zwykle uważanej za nieco niższą niż u ślazu dzikiego. Ponadto: flawonoidy (pochodne kemferolu i kwercetyny), kwasy fenolowe, antocyjany w kwiatach (w mniejszej ilości niż u ślazu dzikiego, stąd kwiat po wysuszeniu nie ciemnieje tak wyraźnie na granatowo), garbniki w śladowych ilościach, witamina C i karotenoidy w liściach, sole mineralne. Nasiona zawierają olej tłusty. Roślina nie zawiera składników silnie działających ani toksycznych — jej działanie jest osłaniające (fizyczne), a nie farmakodynamiczne. Zapach piżmowy pochodzi ze śladowych lotnych składników i nie ma znaczenia leczniczego.
Jak przy każdym surowcu śluzowym: nie gotować — wysoka temperatura niszczy śluzy. Macerat zimny (metoda z wyboru): 1–2 łyżki rozdrobnionego surowca zalać szklanką wody o temperaturze pokojowej, odstawić na 2–4 godziny lub na noc, mieszając od czasu do czasu, przecedzić i lekko podgrzać przed wypiciem. Pić 2–3 razy dziennie po pół–jednej szklanki, powoli, małymi łykami, ciepłe — chodzi o kontakt śluzu z podrażnioną śluzówką, więc szybkie wypicie mija się z celem. Napar (słabszy, dopuszczalny): 1–2 łyżki surowca zalać szklanką wody gorącej, nie wrzącej (ok. 80 °C), parzyć 10–15 minut pod przykryciem. Przy kaszlu można dosłodzić miodem. Płukanki gardła i jamy ustnej: macerat z 2 łyżek suszu na szklankę wody, płukać 3–4 razy dziennie. Okłady: gęsty macerat lub papka z rozgniecionych świeżych liści, przykładać na 15–20 minut. Młode liście i kwiaty są jadalne — nadają się do sałatek, a kwiaty jako dekoracja potraw. Ze względu na brak farmakopealnej monografii tego gatunku nie należy dla niego ustalać sztywnych dawek leczniczych: stosuje się go jak ślaz dziki, pamiętając, że jest łagodniejszy. Zachować co najmniej godzinę odstępu między ślazem a doustnymi lekami — śluz powleka jelito i może ograniczać ich wchłanianie.
Kwiat suszyć błyskawicznie: cienką, pojedynczą warstwą, w cieniu i mocnym przewiewie, w temperaturze do 35 °C (nie przekraczać 40 °C). Płatki ślazu piżmowego są cieńsze i bardziej delikatne niż u ślazu dzikiego, więc przy wolnym suszeniu brunatnieją niemal natychmiast — jeśli po wysuszeniu kwiat jest brązowy, surowiec jest stracony. Dobry susz zachowuje bladoróżową lub kremową barwę i jedwabisty połysk. Liść suszyć w cieniu, rozłożony cienką warstwą, do 40 °C, do stanu kruchego. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach — surowce śluzowe są bardzo higroskopijne, po nawilgnięciu zbrylają się i pleśnieją; realna przydatność ok. 12 miesięcy. Główna plaga: rdza ślazowa (Puccinia malvacearum) — rdzawopomarańczowe brodawki na spodzie liścia; liść z rdzą wyrzucić, nie da się go „doczyścić”. Odróżnianie od gatunków mylonych — decyduje liść łodygowy: ślaz piżmowy ma go głęboko, pierzasto pociętego na wąskie, nitkowate odcinki; ślaz dziki (M. sylvestris) i ślaz zaniedbany (M. neglecta) mają liście okrągławe, tylko płytko klapowane. Ślaz dziki ma dodatkowo wyraźne ciemne żyłki na płatkach, których ślaz piżmowy nie ma. Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) jest cały gęsto, aksamitnie kutnerowany i ma liście całe, jajowate, nie strzępiaste. W stanie owocowania rozstrzyga rozłupnia: u ślazu piżmowego rozłupki są gęsto owłosione, u ślazu dzikiego siateczkowato pomarszczone i nagie. Uwaga na pomyłkę w drugą stronę: głęboko pociętych liści łodygowych nie mylić z liśćmi ślazówki ani z żółto kwitnącymi baldaszkowatymi — kolumna pręcikowa i płaska „kalarepka” owocu jednoznacznie wskazują ślazowate. Typowy błąd: parzenie wrzątkiem — im gorętsza woda, tym mniej śluzu w naparze.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.