Prunus spinosa
Ciernisty krzew zarośli i miedz; kwiat działa łagodnie przeczyszczająco i moczopędnie, a cierpki owoc po przemrożeniu — ściągająco.
Tarnina to jeden z najbardziej charakterystycznych krzewów polskich miedz, skarp i śródpolnych zarośli — biało kwitnący jeszcze na nagich, cierniowych gałęziach, na długo przed rozwojem liści. W zielarstwie ma dwa surowce o przeciwstawnym działaniu: kwiat, uznawany za jeden z najłagodniejszych środków przeczyszczających i „oczyszczających”, bezpieczny nawet dla dzieci i osób starszych, oraz owoc, silnie garbnikowy i ściągający, stosowany przy biegunkach i stanach zapalnych jamy ustnej. Owoce są przed przymrozkiem tak cierpkie, że praktycznie niejadalne — dopiero mróz rozkłada część garbników i uwalnia cukry. Krzew ma też duże znaczenie przyrodnicze: jest pożytkiem dla wczesnowiosennych owadów i ostoją dla ptaków.
Gęsty, silnie rozgałęziony krzew wysokości 1–3 m (rzadko do 4 m, w formie drzewiastej), tworzący nieprzeniknione zarośla dzięki licznym odrostom korzeniowym. Pędy ciemne, niemal czarne, sztywne, ustawione niemal pod kątem prostym, ZAKOŃCZONE OSTRYMI CIERNIAMI (przekształcone pędy krótkopędowe — to najpewniejsza cecha odróżniająca od śliwy domowej i ałyczy); młode gałązki delikatnie owłosione. Liście skrętoległe, drobne, długości 2–5 cm, eliptyczne do odwrotnie jajowatych, o brzegu drobno piłkowanym, matowozielone, na spodzie owłosione wzdłuż nerwów; użyłkowanie pierzaste; rozwijają się PO kwitnieniu. Kwiaty białe, pojedyncze (rzadziej po 2), drobne, średnicy ok. 1–1,5 cm, o 5 płatkach i licznych pręcikach o żółtawych, ciemniejących pylnikach, na krótkich szypułkach, rozwijające się gęsto na NAGICH, bezlistnych pędach w marcu–kwietniu — kwitnący krzew wygląda jak obsypany śniegiem. Owoc to drobny, kulisty pestkowiec średnicy 1–1,5 cm, granatowoczarny, pokryty gęstym, sinym nalotem woskowym; miąższ zielonkawy, twardy, silnie cierpki, mocno przyrośnięty do kulistej, chropowatej pestki (nie odchodzi od niej — inaczej niż u węgierki). Organ podziemny: płytki, silnie rozłogowy system korzeniowy dający liczne odrosty.
Gatunek pospolity w całej Polsce, głównie na niżu i wyżynach, rzadszy w wyższych górach i na północnym wschodzie. Rośnie na miedzach, skarpach, przydrożach, nasypach kolejowych, na obrzeżach lasów, w ciepłolubnych zaroślach (czyżniach), na murawach kserotermicznych i nieużytkach — wszędzie tam, gdzie jest światło i sucha, przepuszczalna gleba. Gatunek pionierski: pierwszy wkracza na porzucone pola i pastwiska, tworząc zwarte, ciernistne płaty.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe; w cieniu kwitnie słabo i nie owocuje. Gleba przeciętna do ubogiej, przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub kamienista, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0) — tarnina lubi wapń i dobrze rośnie na rędzinach. Znosi suszę, wiatr i słone podłoże, dlatego rośnie także na wydmach i nasypach. Pełna mrozoodporność (strefa 4), pąki kwiatowe odporne na wiosenne przymrozki. W ogrodzie sadzona na żywopłoty obronne i w nasadzenia biocenotyczne; agresywnie się rozłoguje — ograniczać barierą korzeniową. NIE zbierać z pasów przydrożnych i nasypów kolejowych (metale ciężkie, sól drogowa, oprysk herbicydami torowisk) ani z miedz sąsiadujących z polami intensywnie chemizowanymi — tarnina rośnie najczęściej właśnie tam, więc dobór stanowiska jest przy niej ważniejszy niż przy większości ziół.
kwiat (Pruni spinosae flos) — surowiec podstawowy; owoc (Pruni spinosae fructus), zbierany po przymrozkach; pomocniczo liść i kora (surowce ludowe, marginalne). Nasion (pestek) nie stosuje się — zawierają glikozydy cyjanogenne.
Kwiat: marzec–kwiecień (zależnie od roku i regionu), tuż po rozwinięciu, gdy pąki są w większości otwarte, a płatki jeszcze białe i jędrne — kwiaty przekwitłe brązowieją i są bezwartościowe. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, obrywając same kwiaty (bez szypułek i gałązek); zbiór jest żmudny — pomaga strząsanie na płachtę, ale wtedy trzeba przebrać surowiec. Owoc: PO PIERWSZYCH PRZYMROZKACH, zwykle od końca października do grudnia, gdy mróz rozluźni miąższ i część garbników ulegnie przemianie — owoce zbierane przed mrozem są niejadalnie cierpkie (można je zamrozić na 2–3 doby w zamrażarce, co daje ten sam efekt). Zbierać w rękawicach, ostrożnie z powodu cierni. Liść: maj–czerwiec, młode, w pełni rozwinięte. Kora (ludowo, marginalnie): wczesna wiosna przed ruszeniem soków, tylko z gałęzi ściętych przy cięciu.
Kwiat: flawonoidy (glikozydy kemferolu i kwercetyny, m.in. rutyna), kwasy fenolowe, śladowe glikozydy cyjanogenne (amigdalina — w ilościach nieistotnych toksykologicznie w typowym naparze), związki śluzowe, sole mineralne, kumaryny. Owoc: garbniki (głównie skondensowane, procyjanidyny — źródło silnej cierpkości), antocyjany skórki, flawonoidy, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy), pektyny, cukry (pojawiają się dopiero po przemrożeniu), witamina C, karotenoidy, sole mineralne. Liść i kora: garbniki, flawonoidy. Nasiona (pestki): amigdalina — glikozyd cyjanogenny; pestek nie przerabia się i nie rozgryza.
Napar z kwiatu: 1–2 łyżki suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po szklance — przy zaparciach wieczorem, w kuracji oczyszczającej rano i po południu, przez 2–4 tygodnie. Dla dzieci — pół dawki, słodzone miodem. Odwar z owoców (biegunka, stany zapalne jamy ustnej): 1 łyżka rozdrobnionych suszonych owoców (bez pestek lub z pestkami całymi, nierozgniecionymi) na szklankę wody, gotować 5–10 minut, odstawić 15 minut, przecedzić; pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki lub stosować do płukania jamy ustnej i gardła 3–4 razy dziennie. Nalewka tarninowa (tarninówka): owoce po przemrożeniu zalać spirytusem rozcieńczonym do ok. 50%, macerować 4–6 tygodni, zlać, dosłodzić syropem, leżakować kilka miesięcy — tradycyjny środek żołądkowy, 1 kieliszek (ok. 20 ml) po ciężkim posiłku, nie częściej niż raz dziennie. Sok i przecier z owoców: po przemrożeniu, przetrzeć przez sito bez pestek — dodatek do konfitur i sosów, pomocniczo przy nieżytach jelit. Pestek nie rozgniatać, nie mielić i nie zalewać alkoholem po rozłupaniu.
Kwiat suszyć NATYCHMIAST po zbiorze, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — surowiec bardzo szybko brunatnieje, a zbrązowiały kwiat jest bezwartościowy. Dobry surowiec: kwiaty białe lub kremowe, zachowujące kształt, o delikatnym, migdałowo-miodowym zapachu; szare, zbite grudki oznaczają, że kwiat zaparzył się w koszu — nie zbieraj do worka foliowego, tylko do płaskiego, przewiewnego koszyka i rozkładaj do suszenia tego samego dnia. Owoce suszyć w 50–60 °C do stanu twardej, pomarszczonej „rodzynki” albo zamrozić i przerabiać na świeżo. Przechowywać oddzielnie, w szczelnych, ciemnych naczyniach: kwiat do 12 miesięcy, owoc do 12–24 miesięcy. Mieszanki: kwiat tarniny łączy się z kwiatem bzu czarnego i czarnym bzem, brzozą, skrzypem i pokrzywą (kuracje oczyszczające i moczopędne) oraz z korą kruszyny w mieszankach przeczyszczających — jako składnik łagodzący; owoc łączy się z pięciornikiem, dębem i borówką (biegunki). Rozpoznanie: tarninę odróżnia od śliwy domowej i ałyczy obecność ostrych cierni, kwitnienie na nagich pędach przed rozwojem liści oraz drobny, silnie cierpki owoc z pestką nieodchodzącą od miąższu. Wiosną kwitnącą tarninę myli się z kwitnącą ałyczą (Prunus cerasifera — pędy zielonkawe, prawie bez cierni, kwiaty pojawiają się mniej więcej razem z liśćmi) i z głogiem (kwitnie znacznie później, w maju, kwiaty w podbaldachach, liście klapowane) — pomyłka nie jest groźna, ale daje surowiec o innym działaniu. Typowy błąd: zbiór owoców przed przymrozkiem — surowiec jest wtedy tak garbnikowy, że nalewka wychodzi niepijalna, a odwar drażni żołądek.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.