Styphnolobium japonicum
Drzewo motylkowate z Azji Wschodniej, którego pąki kwiatowe są najbogatszym znanym źródłem rutyny.
Sofora japońska, mimo nazwy pochodząca z Chin i Korei, jest w medycynie chińskiej surowcem uszczelniającym naczynia i hamującym krwawienia. Dla współczesnego zielarstwa i przemysłu ma znaczenie przede wszystkim jako surowiec przemysłowy: nierozwinięte pąki kwiatowe zawierają rutynę w ilościach nieosiągalnych dla żadnej innej rośliny uprawnej, i to z nich pozyskuje się większość rutyny obecnej w preparatach aptecznych. W Polsce perełkowiec bywa sadzony w parkach i alejach jako drzewo ozdobne, kwitnące późnym latem, gdy niemal nic innego już nie kwitnie. Surowiec zielarski sprowadzany jest jednak z Chin. Poza pąkami stosuje się także owoce — strąki o odmiennym, silniejszym profilu działania.
Drzewo liściaste dorastające do 20–25 m, o szerokiej, kopulastej, luźnej koronie i ciemnej, głęboko spękanej korze; młode pędy zielone, nagie, pozostają zielone przez kilka lat. Liście nieparzystopierzaste, długości 15–25 cm, złożone z 7–17 listków jajowatolancetowatych o całobrzegich krawędziach, ostro zakończonych, ciemnozielonych i nagich z wierzchu, sinawych i przylegająco owłosionych od spodu; użyłkowanie pierzaste, nerw główny wyraźny. Kwiatostan to duża, luźna, szczytowa wiecha (do 30 cm) złożona z drobnych, kremowobiałych do żółtawych kwiatów motylkowych z żagielkiem, dwoma skrzydełkami i łódeczką; pąki podłużnie jajowate, żółtozielone, długości kilku milimetrów. Owoc to charakterystyczny mięsisty, nierozłupujący się strąk przewężony między nasionami niczym sznur pereł (stąd nazwa perełkowiec), zielony, później brunatny, długo pozostający na drzewie. Korzeń palowy, głęboki, z bocznymi rozgałęzieniami i brodawkami korzeniowymi.
Gatunek pochodzi z Chin i Półwyspu Koreańskiego (nie z Japonii, wbrew nazwie), gdzie rośnie w widnych lasach i był od wieków sadzony przy świątyniach. W Polsce spotykany wyłącznie jako drzewo ozdobne — w parkach, arboretach, alejach miejskich, głównie w cieplejszych rejonach kraju; nie dziczeje i nie tworzy populacji naturalnych. Surowiec zielarski (pąki i owoce) sprowadzany jest z plantacji i naturalnych stanowisk w Chinach — Chiny są światowym monopolistą w produkcji rutyny z tego gatunku. W handlu dostępny także w postaci wyciągów standaryzowanych na rutynę.
Stanowisko wybitnie słoneczne, osłonięte; drzewo źle znosi zacienienie. Gleba przepuszczalna, przeciętnie żyzna, gliniasto-piaszczysta, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,8); nie toleruje gleb podmokłych i zlewnych. Bardzo dobrze znosi suszę, upał, zasolenie i zanieczyszczenie powietrza — stąd popularność jako drzewa ulicznego. Mrozoodporność umiarkowana: w Polsce sprawdza się w strefach 6–7, młode egzemplarze wymagają osłony, a w ostre zimy przemarzają końce pędów; w północno-wschodniej części kraju uprawa ryzykowna. Kwitnie dopiero po kilkunastu latach, co czyni uprawę surowcową w Polsce nieopłacalną. Nie zbierać z drzew rosnących w pasach drogowych, na parkingach i przy ruchliwych ulicach — kumulują metale ciężkie i sadzę; nie zbierać z drzew opryskiwanych w ramach zabiegów pielęgnacyjnych zieleni miejskiej.
pąk kwiatowy i kwiat (Sophorae flos, Sophorae japonicae flos, chiń. Huai Hua Mi), owoc — strąk (Sophorae fructus, chiń. Huai Jiao)
Pąki kwiatowe — najcenniejszy surowiec — zbiera się tuż przed rozwinięciem, gdy wiecha jest jeszcze zwarta i żółtozielona; w Polsce przypada to na przełom lipca i sierpnia, w Chinach nieco wcześniej. Zbiór wykonuje się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, przez ścinanie całych wiech i obrywanie pąków; im więcej rozwiniętych kwiatów w partii, tym niższa zawartość rutyny, dlatego opóźniony zbiór drastycznie obniża wartość surowca. Kwiaty w pełni rozwinięte (sierpień–wrzesień) mają mniejszą wartość i traktowane są jako surowiec gorszej jakości. Owoce (strąki) zbiera się jesienią, w październiku i listopadzie, gdy są w pełni wyrośnięte i zaczynają brunatnieć, ale przed opadnięciem; suszy się je w całości. Materiał zebrany po przymrozkach jest już bezwartościowy.
Pąki kwiatowe: flawonoidy w bardzo dużej ilości — dominuje rutyna (rutozyd), której zawartość w suchych pąkach jest najwyższa spośród wszystkich znanych roślin i stanowi znaczną część masy surowca, obok niej kwercetyna, kemferol, izoramnetyna i ich glikozydy; ponadto trójterpenowe saponiny (soforadiol, betulina, soforabiozyd), garbniki, śluzy. Owoc: flawonoidy (rutyna, kwercetyna, genisteina, soforykozyd, soforabiozyd), izoflawony, alkaloidy chinolizydynowe (cytyzyna, N-metylocytyzyna, sofokarpina, matryna) — to one odpowiadają za toksyczność strąków i odróżniają je od pąków. Kora i nasiona zawierają lektyny oraz alkaloidy.
W praktyce zielarskiej pąki stosuje się rzadko jako herbatkę, a niemal wyłącznie jako źródło rutyny w preparatach standaryzowanych. Jeżeli używa się surowca sypkiego: napar z 1 łyżeczki suszonych pąków na szklankę wrzątku, parzony 10–15 minut pod przykryciem, pity 2–3 razy dziennie w kuracji uszczelniającej naczynia, prowadzonej przez kilka tygodni; rutyna słabo rozpuszcza się w zimnej wodzie, więc napar musi być gorący, a surowca nie należy zalewać wodą letnią. W chińskiej praktyce stosuje się także pąki podprażone (uważane za silniej hamujące krwawienia) i zwęglone. Do celów naczyniowych wygodniejsze i lepiej wystandaryzowane są gotowe preparaty z rutyną lub jej pochodnymi (trokserutyna, rutozyd) — dawkowanie według ulotki. Owoce (strąki) nie nadają się do samodzielnego stosowania ze względu na zawartość alkaloidów chinolizydynowych; ich użycie należy pozostawić preparatom przygotowywanym przez wykwalifikowanych praktyków medycyny chińskiej. Do użytku zewnętrznego: odwar z pąków jako okład i nasiadówka przy hemoroidach.
Pąki suszy się szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–45 °C, rozłożone cienką warstwą — dobrze wysuszony surowiec zachowuje żółtozieloną barwę; zbrunatnienie i zszarzenie oznacza przegrzanie lub zaparzenie się w kupce i wiąże się ze stratą rutyny. Dobry surowiec to drobne, zwarte, żółtozielone pąki o gorzkawym smaku, z minimalną domieszką rozwiniętych kwiatów, szypułek i fragmentów wiech; partia pełna białych, rozsypanych płatków to surowiec zebrany za późno i o niskiej wartości. Przechowywać w szczelnych, ciemnych opakowaniach do 2 lat — rutyna jest wrażliwa na światło i wilgoć, susz łatwo chłonie wodę i pleśnieje. W mieszankach naczyniowych sofora dobrze łączy się z kasztanowcem, oczarem, arniką (zewnętrznie), rutwicą, gryką i nagietkiem; klasyczne zestawienie to sofora + gryka + owoc dzikiej róży jako źródło witaminy C. Uwaga na zamienniki i mylenie surowców: w handlu nazwa „Sophora” bywa używana dla zupełnie innych roślin — Sophora flavescens (Ku Shen, korzeń, bardzo gorzki, silnie działający) i Sophora tonkinensis to gatunki toksyczne, niemające nic wspólnego z pąkami perełkowca; zawsze sprawdzaj nazwę łacińską surowca. Typowy błąd polskich zbieraczy: zbiór z drzew miejskich rosnących przy jezdniach oraz zbiór rozwiniętych, opadających kwiatów zamiast pąków.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.