Spirulina

Opis

Spirulina nie jest w sensie ścisłym glonem, lecz sinicą (cyjanobakterią) — prokariotycznym organizmem fotosyntetyzującym, który tradycja handlowa i zielarska zalicza do alg. Nazwa pochodzi od spiralnie skręconych nici (trichomów) widocznych pod mikroskopem. W ziołolecznictwie i dietetyce traktuje się ją jako surowiec odżywczy, a nie leczniczy w wąskim rozumieniu: dostarcza pełnowartościowe białko, barwniki fotosyntetyczne (chlorofil a, fikocyjaninę), karotenoidy i składniki mineralne. W Polsce nie występuje naturalnie — cały surowiec pochodzi z kontrolowanych hodowli i trafia na rynek jako proszek, tabletki lub płatki.

Wygląd

Organizm mikroskopijny, niewidoczny gołym okiem jako pojedynczy osobnik — masowo tworzy zielononiebieskie, gęste zawiesiny barwiące wodę na ciemnozielono. Plecha to wielokomórkowa nić (trichom) o średnicy kilku mikrometrów, zwinięta w regularną, otwartą spiralę o kilku do kilkunastu skrętach; sama spirala ma zwykle kilkadziesiąt do kilkuset mikrometrów długości. Nić nie ma osłonki śluzowej ani heterocyst — to cecha odróżniająca ją od innych sinic nitkowatych. Brak korzeni, łodygi, liści, kwiatów i owoców — organizm bezjądrowy, rozmnażający się przez fragmentację nici. Barwa żywej biomasy sinozielona (chlorofil + fikocyjanina), suszony surowiec ma barwę ciemnozieloną do granatowozielonej, zapach charakterystyczny — algowy, lekko rybny, smak słonawo-trawiasty.

Gdzie rośnie

W Polsce nie występuje w stanie naturalnym. Siedliskiem naturalnym są ciepłe, płytkie jeziora alkaliczne i sodowe o wysokim pH i dużej zawartości wodorowęglanów — Wielkie Rowy Afrykańskie (jeziora Czad, Nakuru, Natron), a także zbiorniki w Meksyku (jezioro Texcoco) i w Azji. Do Polski sprowadzana wyłącznie jako surowiec suszony — z hodowli przemysłowych w Chinach, Indiach, Tajlandii, USA (Kalifornia, Hawaje) oraz z mniejszych, europejskich hodowli fotobioreaktorowych, w tym coraz liczniejszych krajowych.

Warunki

Nie uprawia się jej w gruncie. Hodowla wymaga otwartych basenów cyrkulacyjnych lub zamkniętych fotobioreaktorów, wody silnie zasadowej (pH ok. 8,5–10,5 — to zasadowość chroni kulturę przed zanieczyszczeniem innymi mikroorganizmami), temperatury ciepłej, w praktyce w okolicach 30 °C, oraz stałego, silnego oświetlenia i mieszania. Całkowicie niemrozoodporna — kultura ginie przy niskich temperaturach, więc w polskich warunkach hodowla jest możliwa tylko w ogrzewanych, oświetlanych instalacjach zamkniętych. Nie zbierać „spiruliny” z naturalnych zbiorników wodnych w Polsce: zielononiebieskie zakwity w naszych jeziorach i Bałtyku tworzą inne sinice (m.in. Microcystis, Dolichospermum, Nodularia), które produkują hepatotoksyny — pomyłka jest śmiertelnie niebezpieczna.

Surowiec

wysuszona biomasa całych plech-nici (Spirulinae thallus / Arthrospirae biomassa), w handlu jako proszek, tabletki lub granulat. Nie jest to surowiec farmakopealny w rozumieniu klasycznego zielarstwa — funkcjonuje jako środek spożywczy i suplement diety.

Termin zbioru

Zbiór nie zależy od pory roku, lecz od cyklu hodowli. Biomasę odławia się w sposób ciągły lub półciągły, gdy kultura osiągnie odpowiednią gęstość — zwykle co kilka dni. Odławianie prowadzi się przez odsączanie na sitach o drobnych oczkach, następnie płukanie, odwadnianie i szybkie suszenie. Zbiór najlepiej wykonywać rano, przed najsilniejszym nasłonecznieniem, gdy komórki mają najwyższą zawartość barwników i białka, a najniższą — węglowodanów zapasowych. Susz musi powstać w ciągu kilku godzin od odłowu, inaczej biomasa gnije i traci barwniki.

Skład chemiczny

Białko stanowi dominującą frakcję suchej masy (zwykle podawane w przedziale ok. 55–70%), z pełnym profilem aminokwasów egzogennych — z ograniczoną zawartością metioniny i cysteiny. Barwniki: chlorofil a, fikocyjanina C (niebieski barwnik fikobilinowy, uznawany za główny nośnik działania przeciwutleniającego), allofikocyjanina, karotenoidy (beta-karoten, zeaksantyna). Kwasy tłuszczowe: kwas gamma-linolenowy (GLA) i inne nienasycone. Witaminy z grupy B, w tym pochodne kobalaminy — uwaga: w dużej części jest to pseudowitamina B12, biologicznie nieaktywna dla człowieka, więc spirulina NIE jest wiarygodnym źródłem witaminy B12. Składniki mineralne: żelazo w formie dobrze przyswajalnej, magnez, potas, wapń, mangan, selen (zależnie od pożywki). Ponadto polisacharydy (m.in. kalcjum-spirulan), fitosterole i niewielkie ilości kwasów nukleinowych.

Właściwości

• Surowiec odżywczy o działaniu ogólnie wzmacniającym i uzupełniającym niedobory pokarmowe — stosowany przy niedożywieniu białkowym, w dietach roślinnych, w rekonwalescencji i przy zwiększonym wysiłku. Przeciwutleniająco, głównie za sprawą fikocyjaniny i karotenoidów; wykazuje właściwości przeciwzapalne. Wspiera uzupełnianie żelaza przy niedokrwistości z niedoboru żelaza. Opisywane jest korzystne działanie na profil lipidowy (obniżanie cholesterolu LDL i triglicerydów) oraz łagodny wpływ immunomodulujący; badania kliniczne są jednak wciąż niewielkie i nie uzasadniają traktowania spiruliny jako leku. Chlorofil i włókna komórkowe wspomagają wiązanie części metali ciężkich w przewodzie pokarmowym — na tym opiera się popularne, choć często przesadzone, określanie jej jako środka odtruwającego.

Zastosowanie

Stosowana doustnie jako proszek lub tabletki. Typowe dawkowanie suplementacyjne mieści się w granicach kilku gramów suszu dziennie, zwykle podzielonych na 2–3 porcje przyjmowane do posiłków; producent podaje dawkę na opakowaniu i należy jej przestrzegać. Kurację zaczyna się od małej dawki (pół łyżeczki proszku dziennie) i zwiększa stopniowo przez 1–2 tygodnie — nagłe wprowadzenie pełnej dawki bywa przyczyną nudności, wzdęć i luźnych stolców. Proszek rozmieszać w wodzie, soku owocowym lub koktajlu warzywnym — nie zaparza się go i nie gotuje: wysoka temperatura niszczy fikocyjaninę i część witamin. Nie sporządza się z niej naparów, odwarów ani nalewek. Popijanie wodą z witaminą C poprawia przyswajanie żelaza. Zwykle stosuje się kuracjami po kilka tygodni, z przerwami.

Uwagi dla zielarza

Nie jest to surowiec, który zielarz pozyskuje samodzielnie — kupuje się gotowy susz i cała sztuka polega na ocenie jakości dostawcy. Dobra spirulina ma barwę intensywnie ciemnozieloną z niebieskawym odcieniem (od fikocyjaniny), zapach algowy, ale świeży; surowiec zbrązowiały, wyblakły lub o stęchłym, zjełczałym zapachu jest przechowywany źle albo suszony za gorąco i stracił barwniki. Suszenie prowadzi się w niskiej temperaturze (rozpyłowo lub w suszarkach niskotemperaturowych) — przegrzanie ścina białko i degraduje fikocyjaninę. Przechowywać w szczelnym, nieprzezroczystym opakowaniu, w chłodzie i suchości; proszek jest silnie higroskopijny i po zawilgoceniu zbryla się oraz pleśnieje. Największym zagrożeniem jest zanieczyszczenie hodowli innymi sinicami produkującymi mikrocystyny oraz kumulacja metali ciężkich (ołów, rtęć, kadm) z pożywki lub wody — kupować wyłącznie surowiec z badaniami na mikrocystyny i metale ciężkie. Spirulinę myli się w handlu z chlorellą (Chlorella vulgaris) — chlorella to zielenica jednokomórkowa o twardej ścianie celulozowej, jaśniejszej, trawiastozielonej barwie, wymagająca kruszenia ściany komórkowej; spirulina ma ścianę miękką, dobrze strawną, i barwę sinozieloną. Dobrze łączy się z pokrzywą i owocem dzikiej róży (żelazo + witamina C).

Przeciwwskazania