Starzec zwyczajny

Opis

Starzec zwyczajny to jeden z najpospolitszych chwastów ogrodów, warzywników i upraw w Polsce — roślina jednoroczna, zdolna do wydania kilku pokoleń w ciągu roku i kwitnąca praktycznie od marca do listopada. Podobnie jak inne starce, zawiera alkaloidy pirolizydynowe uszkadzające wątrobę, dlatego mimo dawnych zastosowań ludowych (jako środek napotny i „na krwawienia”) nie jest dziś stosowany w ziołolecznictwie. Bywa też sprawcą zatruć zwierząt — zwłaszcza królików, drobiu i koni — którym podaje się chwasty z grządek jako zielonkę. To gatunek, który zielarz powinien znać po to, by pewnie go rozpoznawać i nie dopuścić do jego obecności w surowcu.

Wygląd

Roślina jednoroczna, niska, wysokości 10–40 cm, o pokroju luźnym i miękkim. Łodyga wzniesiona lub podnosząca się, soczysta, obła, bruzdowana, naga lub pajęczynowato owłosiona, zwykle rozgałęziona od nasady. Liście miękkie, soczyste, ciemnozielone, pierzastodzielne do pierzastowrębnych, o odcinkach nieregularnie i tępo ząbkowanych, brzegiem często falistych; dolne zwężone w ogonek, górne siedzące i obejmujące łodygę uszkami. Kwiatostan: luźny baldachogron z kilku–kilkunastu KOSZYCZKÓW. Koszyczek jest wąski, walcowaty (butelkowaty), długości ok. 1 cm, złożony WYŁĄCZNIE z żółtych kwiatów rurkowatych — BRAK kwiatów języczkowatych, przez co kwiatostan nigdy nie „rozpościera” żółtych promieni; to najważniejsza cecha diagnostyczna gatunku. Okrywa jednorzędowa, zielona, u nasady z krótkimi łuskami zakończonymi CZARNO — druga cecha rozpoznawcza. Owocostan puszysty, biały; niełupki drobne, owłosione, z długim, białym puchem kielichowym, roznoszone przez wiatr. Korzeń palowy, cienki, płytki, łatwy do wyrwania.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po góry. Chwast ogrodów, warzywników, sadów, upraw okopowych, szkółek, rabat, a także ruderalnych nieużytków, przychaci, gruzowisk, chodników, pryzm kompostowych i placów. Preferuje gleby żyzne, świeże i przetworzone przez człowieka. Kwitnie i owocuje niemal cały rok, dając kilka pokoleń w sezonie — stąd jego wszechobecność.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleby żyzne, próchniczne, świeże, zasobne w azot, przepuszczalne, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 5,5–7,5). Jako roślina krótkowieczna zimuje zarówno w postaci nasion, jak i młodych siewek — bywa zielony pod śniegiem i zakwita już w marcu. Nie ma stanowisk, z których warto go zbierać — gatunku po prostu się nie zbiera. Usuwać z grządek przed zawiązaniem nasion; nie wrzucać kwitnących roślin na kompost, bo nasiona dojrzewają po wyrwaniu i kompost staje się źródłem zachwaszczenia.

Surowiec

brak — roślina TRUJĄCA, nie jest surowcem zielarskim. Historycznie ziele (Senecionis herba) w lecznictwie ludowym; obecnie niestosowane ze względu na hepatotoksyczne i mutagenne alkaloidy pirolizydynowe. Realne znaczenie: chwast do rozpoznawania i usuwania.

Termin zbioru

Nie zbierać. Roślina nie ma zastosowania leczniczego. Przy usuwaniu z upraw: wyrywać z korzeniem w fazie rozety lub na początku kwitnienia (roślina jest wtedy jeszcze bez dojrzałych niełupek), w rękawicach, i usuwać poza teren lub kompostować dopiero po wysuszeniu roślin bez kwiatostanów. Nie podawać wyrwanych chwastów zwierzętom — także wysuszonych.

Skład chemiczny

Alkaloidy pirolizydynowe (PA), m.in. senecjonina, senecionina-N-tlenek, seneciphyllina, integerrimina, retrorsyna i pokrewne — obecne w całej roślinie, w najwyższym stężeniu w kwiatostanach; nie ulegają rozkładowi przy suszeniu, gotowaniu ani kiszeniu. Ponadto flawonoidy, gorycze, śluzy, garbniki, sole mineralne, niewielkie ilości olejku. Ze względu na dużą zmienność chemotypów nie podaje się wiarygodnych, stałych zawartości procentowych alkaloidów — bywają wielokrotnie różne między populacjami.

Właściwości

• Roślina TRUJĄCA. Alkaloidy pirolizydynowe są w wątrobie utleniane do reaktywnych pirolów, które wiążą się z DNA i białkami komórek wątroby oraz śródbłonka drobnych naczyń żylnych; skutkiem jest martwica hepatocytów i zarostowa choroba żył wątrobowych, a przy przewlekłym narażeniu — marskość. Związki te uznaje się za mutagenne i potencjalnie rakotwórcze; przechodzą przez łożysko i do mleka. Toksyczność jest KUMULACYJNA — nie istnieje dawka bezpieczna, a objawy pojawiają się z dużym opóźnieniem. Dawne ludowe przypisywanie zielu działania napotnego, przeciwkrwotocznego, moczopędnego i „regulującego miesiączkę” nie ma dziś żadnego znaczenia praktycznego i nie uzasadnia stosowania.

Zastosowanie

Surowiec NIE NADAJE SIĘ DO SAMODZIELNEGO STOSOWANIA — nie podajemy proporcji naparu, odwaru ani nalewki, ponieważ nie ma bezpiecznej dawki. Gatunek nie jest składnikiem preparatów aptecznych i nie występuje w lecznictwie oficjalnym; nie ma też racjonalnego zastosowania zewnętrznego, bo alkaloidy wchłaniają się przez uszkodzoną skórę. Jedyne sensowne „zastosowanie” starca zwyczajnego to jego pewne rozpoznawanie i systematyczne usuwanie z ogrodu, z zielonki dla zwierząt oraz — przede wszystkim — z własnych zbiorów zielarskich. Nie podawaj go królikom, drobiu, kozom ani koniom, także w formie zwiędłej czy suszonej.

Uwagi dla zielarza

Cecha, która rozstrzyga oznaczenie: koszyczek wąski, walcowaty, BEZ żółtych języczków, z czarno zakończonymi łuskami u nasady okrywy, na niskiej, soczystej roślinie ogrodowej. Starzec jakubek (Jacobaea vulgaris) jest wyższy i ma koszyczki z 12–15 wyraźnymi języczkami — jest tak samo trujący. Starzec gajowy (Senecio ovatus) rośnie w lasach i ma języczki nieliczne. Ryzyko pomyłki przy zbiorze: młode rozety starca zwyczajnego bywają brane za MNISZEK lub MLECZ — rozróżnienie jest proste: mniszek i mlecze po przełamaniu wypuszczają BIAŁY SOK MLECZNY, starzec NIE (jego sok jest wodnisty). To najszybszy test w terenie i warto go wykonywać zawsze przy zbiorze wiosennych rozet do sałatek. Rozety starca bywają też mylone z młodym tasznikiem i gwiazdnicą — u starca liście są mięsiste, wyraźnie pierzastowrębne o tępych ząbkach. Przy pieleniu i przy sortowaniu suszu pracuj w rękawicach. Zanieczyszczenie surowca zielarskiego alkaloidami pirolizydynowymi z domieszki starców to znany, realny problem — jedna łodyga w zbiorze dyskwalifikuje całą partię. Nigdy nie susz starca razem z jakimkolwiek innym surowcem.

Przeciwwskazania