Stokrotka pospolita

Opis

Stokrotka pospolita to bylina trawników, łąk i pastwisk, kwitnąca u nas od marca aż do listopada, a w łagodne zimy nawet w styczniu. W dawnym zielarstwie była surowcem cenionym — kwiaty i ziele stosowano jako łagodny środek wykrztuśny, ściągający i „oczyszczający krew”, szczególnie u dzieci, u których delikatność działania jest atutem. Dziś to zioło mocno niedoceniane, wypierane przez surowce o silniejszym działaniu, choć wciąż wartościowe w mieszankach dziecięcych i w leczeniu zewnętrznym — na stłuczenia, siniaki i trudno gojące się rany, gdzie bywa uznawana za łagodniejszy odpowiednik arniki. Zawiera saponiny, garbniki i śluzy, co dobrze tłumaczy jej klasyczne zastosowania.

Wygląd

Niska bylina wysokości 5–15 cm, tworząca zwarte darnie. Liście wyłącznie w PRZYZIEMNEJ ROZECIE (łodyga jest bezlistna — to podstawowa cecha diagnostyczna), łopatkowate do odwrotniejajowatych, tępo zakończone, o brzegu płytko karbowano-ząbkowanym, stopniowo zwężone w oskrzydlony ogonek, z jednym wyraźnym nerwem głównym, krótko owłosione. Głąbik (szypuła kwiatostanowa) pojedynczy, bezlistny, obły, miękko owłosiony, dźwigający jeden kwiatostan. Kwiatostan to KOSZYCZEK o średnicy 1,5–3 cm: w środku żółte kwiaty rurkowate, na obwodzie w jednym lub kilku rzędach liczne (kilkadziesiąt), wąskie, języczkowate kwiaty białe, na spodzie i na brzegu często różowo lub czerwonawo nabiegłe. Koszyczek zamyka się na noc i przy deszczu, a głąbik podąża za słońcem. Owoc — drobna, spłaszczona, owłosiona niełupka BEZ puchu kielichowego (brak „dmuchawca” — ważna różnica wobec mniszka). Kłącze krótkie, pełzające, z licznymi korzeniami wiązkowymi; roślina rozrasta się także wegetatywnie.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro regli. Rośnie na trawnikach, murawach, łąkach świeżych, pastwiskach, boiskach, przydrożach, w parkach, na przychaciach i skwerach. Znosi intensywne wydeptywanie i częste koszenie — dzięki przyziemnej rozecie liści i płytkiemu kłączu jest jedną z niewielu roślin, które wygrywają z kosiarką. Wskaźnik gleb zwięzłych, ubitych i regularnie koszonych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba świeża do umiarkowanie wilgotnej, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, żyzna, umiarkowanie zasobna w azot, dobrze znosi zagęszczenie i ubicie; odczyn od lekko kwaśnego do lekko zasadowego (pH 5,5–7,5). W pełni mrozoodporna w całej Polsce — zielona przez zimę, kwitnie przy pierwszych ociepleniach. Źle rośnie w głębokim cieniu i na glebach suchych, piaszczystych. NIE zbierać z trawników miejskich, boisk, parków i skwerów — są koszone, opryskiwane herbicydami i zanieczyszczane odchodami psów; nie zbierać z poboczy dróg. Najlepsze stanowiska: czyste łąki i pastwiska z dala od dróg oraz własny, nieopryskiwany trawnik.

Surowiec

kwiat, tj. koszyczek (Bellidis flos), ziele (Bellidis herba), rzadziej liść

Termin zbioru

Kwiaty (koszyczki) — od marca/kwietnia do czerwca, a przy powtórnym kwitnieniu także jesienią; zbierać w pełni rozwinięte, świeżo otwarte koszyczki, w suchy, słoneczny dzień w godzinach przedpołudniowych, gdy są rozchylone i obeschnięte z rosy; obrywać z krótką szypułką lub bez niej. Ziele (rozeta z kwiatami) — maj–czerwiec, w pełni kwitnienia, ścinać nożem tuż nad ziemią. Liście — wiosną, młode, przed kwitnieniem, do celów kulinarnych (sałatki). Nie zbierać koszyczków przekwitłych, brunatniejących — dają susz o niskiej wartości.

Skład chemiczny

Saponiny triterpenowe (bellisaponiny — pochodne kwasu oleanolowego; główne związki czynne, odpowiadające za działanie wykrztuśne), garbniki, śluzy, flawonoidy (m.in. apigenina, kwercetyna i ich glikozydy), antocyjany (nadające różowe zabarwienie języczków), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), poliiny, olejek eteryczny w śladowych ilościach, gorycze, kwasy organiczne (jabłkowy, winowy), inulina, sole mineralne i witamina C w świeżym zielu. Nie podaje się dla stokrotki wiarygodnych, ustalonych zawartości procentowych — surowiec nie jest farmakopealny i dane są rozproszone.

Właściwości

• Wykrztuśne i sekretolityczne — saponiny obniżają napięcie powierzchniowe wydzieliny oskrzelowej i ułatwiają jej odksztuszanie; działanie łagodne, dobrze tolerowane, tradycyjnie chętnie stosowane u dzieci. Ściągające i przeciwzapalne (garbniki) — w stanach zapalnych błon śluzowych jamy ustnej, gardła i przewodu pokarmowego, w łagodnych biegunkach. Osłaniające (śluzy) — kojące na podrażnione gardło. Łagodnie moczopędne i „odtruwające” — składnik dawnych kuracji wiosennych. Zewnętrznie: gojące, przeciwzapalne i przeciwwysiękowe — na stłuczenia, siniaki, obrzęki pourazowe, trudno gojące się rany, otarcia i wypryski; w tym zastosowaniu bywa nazywana „arniką dla dzieci”, bo działa podobnym kierunkiem, ale bez ryzyka podrażnień, jakie niesie arnika. Ludowo także mlekopędnie i przy skazie wysiękowej u dzieci.

Zastosowanie

Napar z kwiatów: 1–2 łyżeczki suszonych koszyczków na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przy kaszlu z zalegającą wydzieliną i nieżycie górnych dróg oddechowych; dla dzieci stosować słabszy napar (1 łyżeczka na szklankę) i podawać po 1–2 łyżki kilka razy dziennie, można z miodem. Napar z ziela: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut — pomocniczo moczopędnie i w kuracjach wiosennych. Płukanka na gardło i jamę ustną: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę), przestudzić, płukać 3–4 razy dziennie. Okłady na stłuczenia, siniaki i trudno gojące się rany: mocny napar lub odwar z ziela (2–3 łyżki na szklankę wody, gotować 3–5 minut), nasączyć gazę, przykładać 2–3 razy dziennie na 15–20 minut; alternatywnie kompres ze świeżego, roztartego ziela. Nalewka na siniaki (do użytku zewnętrznego): świeże kwiaty i ziele zalać spirytusem 40–50%, macerować 2–4 tygodnie w ciemnym miejscu, przecedzić; rozcieńczać wodą 1:3 do przemywania i okładów. Kulinarnie: świeże płatki i młode liście do sałatek, pąki kwiatowe marynowane jak kapary — mają lekko orzechowo-gorzkawy smak.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C. Koszyczki rozkładać pojedynczą warstwą, kwiatem do góry, i NIE PRZEWRACAĆ w trakcie suszenia — mechaniczne poruszanie sprawia, że języczki opadają i surowiec się rozsypuje; dobrze wysuszony koszyczek zachowuje kształt i biało-różową barwę, a osadka jest krucha. Susz brunatny lub „zwiędły” świadczy o zbyt wolnym suszeniu przy wysokiej wilgotności — nie ma wartości. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, nie dłużej niż rok; surowiec jest lekki i łatwo się kruszy, nie ubijać go w słoiku. Dobre mieszanki: z babką lancetowatą i tymiankiem (kaszel u dzieci), z fiołkiem trójbarwnym i bratkiem (skaza wysiękowa, problemy skórne), z pokrzywą i mniszkiem (kuracja wiosenna), z nagietkiem i rumiankiem (okłady, gojenie). Rozpoznanie i pomyłki: rumian i rumianek mają liście na łodydze, drobno pierzastodzielne i silnie aromatyczne — stokrotka ma łodygę BEZLISTNĄ i rozetę liści łopatkowatych o karbowanym brzegu, i nie pachnie rumiankowo (test rozetrzyj-powąchaj rozstrzyga w sekundę). Złocień właściwy (Leucanthemum vulgare, „margerytka”) jest znacznie wyższy (30–80 cm) i MA liście na łodydze. Stokrotka ogrodowa (pełne, kuliste odmiany hodowlane B. perennis) nadaje się do użytku, ale ma mniej surowca użytkowego — do zbioru preferuj formę dziką, pojedynczą. Owoce stokrotki nie mają puchu — jeśli widzisz „dmuchawiec”, to nie stokrotka.

Przeciwwskazania