Sisymbrium officinale
Pospolity chwast ruderalny o sztywno przylegających łuszczynkach, znany w Europie jako „ziele śpiewaków” — surowiec na chrypkę i utratę głosu.
Stulisz lekarski to niepozorna, kanciasta roślina kapustowatych, rosnąca na przychaciach, przydrożach i gruzowiskach całej Polski. W polskim zielarstwie niemal zapomniana, w tradycji francuskiej i włoskiej ceniona pod nazwą „ziela śpiewaków” — stosowana przez wokalistów i mówców przy chrypce, bezgłosie i przemęczeniu strun głosowych. Zawiera glukozynolany i śluzy, co daje połączenie działania łagodzącego z lekko wykrztuśnym. Surowiec bezpieczny, ale mało wydajny i szybko tracący aktywność, dlatego ceniony jest głównie w postaci świeżej lub jako syrop.
Roślina jednoroczna lub ozima, wysokości 30–80 cm, o sztywnej, wzniesionej łodydze rozgałęzionej pod kątem niemal prostym — cała roślina ma charakterystyczny, kanciasty, „szkieletowy” pokrój. Łodyga obła, szorstko owłosiona odstającymi włoskami. Liście dolne w rozecie, lirowato pierzastodzielne, o dużym, trójkątnym odcinku szczytowym i kilku parach odcinków bocznych, brzeg nierówno ząbkowany; liście górne mniejsze, oszczepowate, o wąskich, odstających łatkach, siedzące. Ulistnienie skrętoległe. Kwiatostan to grono, w kwitnieniu zbite na szczycie, potem silnie wydłużone i bezlistne. Kwiaty drobne, średnicy 3 mm, o czterech bladożółtych płatkach ułożonych w krzyż. Owoc — bardzo charakterystyczny: wąska, szydlasta łuszczyna długości 1–1,5 cm, sztywno i ciasno PRZYLEGAJĄCA do osi grona, zwężająca się ku szczytowi, owłosiona; to cecha, po której gatunek rozpoznaje się bezbłędnie. Korzeń palowy, cienki, żółtawy.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po pogórze. Typowa roślina ruderalna: przydroża, przychacia, gruzowiska, wysypiska, place, nasypy kolejowe, brzegi pól, śmietniska, obrzeża zabudowań gospodarskich, ugory. Lubi miejsca wydeptane i zasobne w azot — częsty tam, gdzie gromadzi się obornik i odpadki.
Stanowisko słoneczne, ciepłe. Gleba żyzna, azotowa, przepuszczalna, świeża do suchej, odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Gatunek odporny na suszę i deptanie, w pełni mrozoodporny (przezimowuje jako rozeta). W ogrodzie rozsiewa się sam i bywa uciążliwy. NIE zbierać z poboczy dróg, torowisk, śmietnisk i miejsc wybiegu psów — to typowe siedliska tej rośliny, a jednocześnie tereny skażone metalami ciężkimi i azotanami. Szukaj stanowisk na skraju pól i przychaci z dala od ruchu.
ziele kwitnące (Sisymbrii herba, dawniej Erysimi herba), rzadziej sam kwitnący szczyt pędu
Ziele — od maja do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy na szczycie pędu są jeszcze kwiaty, a niżej zawiązują się już młode łuszczyny. Ścinać nożem górne 20–30 cm pędu, pomijając zdrewniałą, sztywną dolną część łodygi, która jest bezwartościowa. Zbierać w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, przed południem. Surowiec przerabiać jak najszybciej — najlepiej tego samego dnia; do syropu i nalewki używa się ziela świeżego.
Glukozynolany (głównie glukoputranina i pokrewne izotiocyjanianotwórcze) rozkładane przez mirozynazę do lotnych izotiocyjanianów, odpowiedzialnych za lekko ostry smak i działanie drażniąco-wykrztuśne; kardenolidy w niewielkiej ilości; śluzy; flawonoidy (pochodne kwercetyny i izoramnetyny); kwasy fenolowe; witamina C w świeżym zielu; siarka organiczna. Suszenie i długie przechowywanie w dużym stopniu niszczy glukozynolany i lotne izotiocyjaniany — stąd niska wartość starego suszu.
Napar: 1–2 łyżki świeżego lub suchego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem (przykrycie jest istotne — lotne izotiocyjaniany uciekają z parą). Pić ciepły, małymi łykami, 3 razy dziennie, przy chrypce najlepiej powoli, przetrzymując płyn w gardle. Płukanka: ten sam napar, letni, do płukania gardła 3–4 razy dziennie. Syrop ze świeżego ziela — najskuteczniejsza i najczęściej stosowana postać: świeże, posiekane ziele przekładać cukrem lub zalewać miodem, macerować kilka dni, odcedzić; 1 łyżeczka kilka razy dziennie, powoli, aby oblepiła gardło. Nalewka ze świeżego ziela na spirytusie 40–50%: stosowana wyłącznie rozcieńczona, do płukanek. Kuracja krótka — kilka dni, do ustąpienia chrypki.
Kluczowa uwaga warsztatowa: to surowiec, który traci wartość przy suszeniu. Jeśli już suszysz — szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C, w cienkiej warstwie; susz jest kruchy i bardzo lekki. Przechowuj krótko, maksymalnie 6–9 miesięcy, potem to już praktycznie siano. Znacznie lepiej przerobić ziele na świeżo w syrop albo zamrozić posiekane. Dobry surowiec ma jeszcze lekko ostry, rzeżuchowo-gorczycowy zapach po roztarciu — jego brak oznacza, że glukozynolany się rozłożyły. Rozpoznanie: stulisza lekarskiego nie pomylisz z innymi stuliszami, jeśli spojrzysz na owoce — tylko on ma krótkie, szydlaste łuszczyny sztywno przylegające do osi. Stulisz Loesela (S. loeselii) i stulicha psia (Descurainia sophia) mają łuszczyny długie i odstające, a stulicha dodatkowo drobno, pierzasto podzielone liście przypominające koperek. Dobrze łączy się z prawoślazem i podbiałem (osłona gardła), z szałwią i tymiankiem (stan zapalny gardła), z porostem islandzkim (suchy kaszel). Typowy błąd: zbieranie zdrewniałych łodyg z dojrzałymi owocami — surowiec bezwartościowy.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.