Sumak octowiec

Opis

Sumak octowiec pochodzi ze wschodniej Ameryki Północnej, a w Polsce jest gatunkiem obcym, rozpowszechnionym w nasadzeniach ozdobnych i uciekającym z nich na nasypy, skarpy i nieużytki, gdzie tworzy trudne do usunięcia odrośla korzeniowe. Jego wartość zielarska jest ograniczona: liczy się przede wszystkim kwaśny, garbnikowy owocostan, z którego przyrządza się orzeźwiający napój („lemoniada indiańska”) i który po zmieleniu bywa używany jako przyprawa. Nie jest to jednak ten sam gatunek, z którego pochodzi bliskowschodnia przyprawa sumak — tę daje sumak garbarski (Rhus coriaria). Cały gatunek zawiera sok mleczny, który u osób wrażliwych działa drażniąco na skórę.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko wysokości 3–6 m (w Polsce rzadko wyżej), o parasolowatej, luźnej koronie i grubych, sztywnych pędach rozgałęziających się widlasto. Młode pędy gęsto pokryte długimi, brunatnymi włoskami — w dotyku aksamitne jak poroże jelenia w scypule (stąd nazwa „jelenierogi”); to cecha diagnostyczna. Po przełamaniu pędu wypływa biały, lepki sok mleczny. Liście nieparzystopierzaste, długości 30–60 cm, złożone z 11–31 listków lancetowatych, ostro piłkowanych na brzegu, o wyraźnym pierzastym użyłkowaniu; jesienią przebarwiają się na intensywnie szkarłatne i pomarańczowe. Kwiatostan to gęsta, wzniesiona, stożkowata wiecha (pióropusz) na szczycie pędu; kwiaty drobne, zielonkawożółte, roślina dwupienna. Owocostan: zwarty, sztywno wzniesiony, stożkowaty „kolba” długości 10–20 cm, złożona z drobnych, kulistych pestkowców gęsto pokrytych szkarłatnymi, gruczołowatymi włoskami; utrzymuje się na krzewie przez całą zimę. Podziemnie: płytki, silnie rozrastający się system korzeniowy dający liczne odrosty korzeniowe daleko od rośliny macierzystej.

Gdzie rośnie

Gatunek obcego pochodzenia (wschodnia Ameryka Północna), w Polsce sadzony powszechnie w ogrodach, parkach i na skarpach jako roślina ozdobna, a stamtąd dziczejący. Zadomowiony (kenofit) na nasypach kolejowych i drogowych, skarpach, nieużytkach, gruzowiskach, obrzeżach miast, w opuszczonych ogrodach. Uznawany za gatunek inwazyjny — tworzy jednogatunkowe zarośla z odrostów korzeniowych i wypiera rodzimą roślinność muraw i skarp. Nie rośnie w naturalnych zbiorowiskach leśnych Polski.

Warunki

Stanowisko słoneczne, znosi półcień. Gleba dowolna, byle przepuszczalna — najlepiej piaszczysta, uboga, sucha; nie znosi gleb podmokłych i zbitych. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH ok. 5,5–7,5), tolerancyjny. Wysoka odporność na suszę, zasolenie i zanieczyszczenia miejskie. Mrozoodporny w całej Polsce, choć w ostre zimy przemarzają końce pędów. Uwaga: w ogrodzie rozrasta się przez odrosty korzeniowe na kilkanaście metrów i jest praktycznie nieusuwalny — sadzić wyłącznie z barierą korzeniową lub w pojemniku. NIE zbierać owocostanów z nasypów kolejowych, poboczy dróg i skarp miejskich (typowe stanowiska), bo surowiec kumuluje metale ciężkie i pozostałości herbicydów.

Surowiec

owocostan / owoce (Rhois typhinae fructus), pomocniczo kora i liście (surowiec garbnikowy, znaczenie głównie historyczne i garbarskie). Roślina nie ma uznanego zastosowania w lecznictwie oficjalnym — jej użycie ma charakter kulinarny i ludowy.

Termin zbioru

Owocostan — od sierpnia do października, gdy szkarłatne włoski są suche, jędrne i mocno kwaśne w smaku (spróbuj polizać owocostan: dobry surowiec wyraźnie kwasi). Zbierać wyłącznie w suchą pogodę, po kilku dniach bez deszczu — deszcz wypłukuje z włosków kwasy organiczne i owocostan traci wartość. Ścinać sekatorem całe kolby. Owocostany pozostałe na krzewie zimą są nadal jadalne, ale znacznie mniej kwaśne i często spleśniałe wewnątrz. Kora i liście (surowiec garbnikowy) — liście latem, korę wiosną z pędów pozyskanych przy cięciach pielęgnacyjnych. Zbierać w rękawicach.

Skład chemiczny

Owocostan: kwasy organiczne (głównie jabłkowy, w mniejszym stopniu cytrynowy i galusowy) skoncentrowane w gruczołowatych włoskach okrywających owoce; garbniki hydrolizujące (galotaniny); antocyjany nadające szkarłatną barwę; flawonoidy (pochodne kwercetyny i mirycetyny); witamina C. Liście i kora: bogate w garbniki (surowiec dawniej używany w garbarstwie i do barwienia na czarno z solami żelaza), kwas galusowy, flawonoidy. Sok mleczny: żywice i związki fenolowe o działaniu drażniącym skórę.

Właściwości

• Owocostan: działanie ściągające (adstringens) dzięki garbnikom, chłodzące i orzeźwiające, lekko przeciwzapalne w obrębie błony śluzowej jamy ustnej i gardła, tradycyjnie stosowany jako środek gaszący pragnienie w gorączce. Napar z owocostanów bywał w medycynie ludowej Ameryki Północnej używany do płukania gardła i jamy ustnej. Kora i liście: silnie ściągające, ludowo zewnętrznie do przemywań i okładów. Uczciwie: nie jest to surowiec o udokumentowanym działaniu leczniczym i nie ma monografii farmakopealnej — jego realna wartość to walor smakowy (kwaśna przyprawa, napój) i garbnikowy, a nie terapeutyczny. Nie przypisuj mu właściwości, których nie ma.

Zastosowanie

Napój („lemoniada sumakowa”): 2–3 owocostany rozkruszyć, zalać litrem ZIMNEJ lub letniej wody, macerować 15–30 minut, rozgniatając ręką, następnie przecedzić przez gęste płótno lub filtr papierowy — obowiązkowo, bo drażniące włoski muszą zostać całkowicie usunięte. Nie zalewać wrzątkiem: gorąca woda wyciąga garbniki i napój robi się gorzki i cierpki zamiast kwaśny. Podawać schłodzony, ewentualnie dosłodzony. Przyprawa: suche włoski i miąższ zetrzeć z pestek, zmielić, przesiać (odrzucić twarde pestki), używać jak kwaśną przyprawę do mięs, sałatek i marynat. Płukanka do gardła i jamy ustnej: przecedzona macerata, letnia, kilka razy dziennie przy stanach zapalnych — zastosowanie pomocnicze. Nie stosować wewnętrznie w dużych ilościach ani przewlekle. Nie sporządzaj z tej rośliny „kuracji” ani preparatów leczniczych.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: owocostany suszyć w całości, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, aż staną się kruche; przechowywać w papierowych torbach lub słojach z dala od wilgoci — chłoną ją i pleśnieją, a pleśń wewnątrz zwartej kolby bywa niewidoczna z zewnątrz. Przed użyciem zawsze rozłam kolbę i sprawdź jej wnętrze. Dobry surowiec: intensywnie szkarłatny, suchy, wyraźnie kwaśny w smaku, bez zapachu stęchlizny. Zły: zbrunatniały, bez smaku (wypłukany przez deszcz), pachnący ziemią. Zawsze pracuj w rękawicach — sok mleczny i włoski drażnią skórę, a u osób uczulonych na rodzinę nanerczowatych (sumakowate: nanercz, mango, orzech nerkowca) mogą wywołać kontaktowe zapalenie skóry. WAŻNE — rozróżnienie gatunków: sumak octowiec (Rhus typhina) o SZKARŁATNYCH, wzniesionych, zwartych owocostanach jest nietrujący. Trujące są sumaki o BIAŁYCH lub kremowych, zwisających owocach (m.in. Toxicodendron vernix, T. radicans — dawniej zaliczane do Rhus) — u nas nie rosną dziko, ale bywają w kolekcjach; zasada „czerwone wzniesione — bezpieczne, białe zwisające — trujące” jest podstawą rozpoznania. Nie myl też Rhus typhina z sumakiem garbarskim (Rhus coriaria), z którego pochodzi bliskowschodnia przyprawa — ten ma pędy nagie lub krótko owłosione, a nie aksamitne. Typowy błąd: zalewanie owocostanów wrzątkiem — niszczy to smak i wyciąga garbniki.

Przeciwwskazania