Amelanchier alnifolia
Krzew z Ameryki Północnej o granatowych, słodkich owocach bogatych w antocyjany — surowiec witaminowy i przeciwutleniający, nie leczniczy.
Świdośliwa olcholistna pochodzi z zachodniej Ameryki Północnej, gdzie jej owoce (saskatoon) od wieków stanowią ważny składnik diety rdzennych mieszkańców. W Polsce jest uprawiana w sadach amatorskich i towarowych jako krzew owocowy odporny na mróz, a sporadycznie dziczeje. Jej wartość leży w owocach: słodkich, granatowo omszonych jagodach o dużej zawartości antocyjanów, błonnika i składników mineralnych. Uczciwie trzeba powiedzieć, że nie jest to roślina lecznicza w klasycznym rozumieniu — nie ma monografii farmakopealnej ani ugruntowanego zastosowania zielarskiego; jej rola to owoc funkcjonalny o silnym potencjale przeciwutleniającym. Liście i kora bywają używane ludowo jako surowiec ściągający, ale znaczenie tego zastosowania jest marginalne.
Krzew wysokości 2–4 m (w uprawie zwykle 2–3 m), o wzniesionym, luźnym pokroju, silnie odrastający od nasady i tworzący odrosty korzeniowe. Pędy młode czerwonobrunatne, nagie lub słabo owłosione; kora starszych pędów szarobrunatna, gładka. Liście pojedyncze, skrętoległe, krótkoogonkowe, okrągławe do szeroko owalnych, długości 2–5 cm, o zaokrąglonym lub lekko sercowatym nasadzie i wyraźnie UCIĘTYM albo zaokrąglonym szczycie — nie zaostrzonym; brzeg grubo, tępo ząbkowany TYLKO w górnej połowie blaszki, dolna połowa całobrzega — to cecha diagnostyczna odróżniająca ją od świdośliwy kłosowej. Użyłkowanie pierzaste, wyraźne, młode liście od spodu białawo owłosione. Kwiatostan to krótkie, wzniesione grono złożone z 5–15 kwiatów, ukazujące się razem z liśćmi. Kwiaty białe, o pięciu wąskich, podłużnych, rozstawionych płatkach długości 1–2 cm, nadających kwitnącemu krzewowi „nastroszony” wygląd. Owoc: kulisty owoc pozorny (jabłkowaty) o średnicy 8–14 mm, w dojrzałości granatowoczarny z wyraźnym siwym nalotem woskowym, na szczycie z zaschniętymi ząbkami kielicha; miąższ soczysty, purpurowy, słodki, z kilkoma drobnymi, miękkimi nasionami o migdałowym posmaku. Podziemnie: płytki, rozłogowy system korzeniowy dający odrosty.
Gatunek obcy — pochodzi z zachodniej Kanady i północno-zachodnich Stanów Zjednoczonych. W Polsce nie występuje w naturalnych zbiorowiskach; uprawiany w sadach, ogrodach przydomowych i na plantacjach towarowych (głównie odmiany 'Smoky', 'Thiessen', 'Northline', 'Martin'), sporadycznie dziczeje na obrzeżach uprawy. Sprowadzany jako materiał szkółkarski z Kanady i krajów Europy Środkowej. Nie mylić z rosnącą u nas i dziczejącą świdośliwą kłosową (A. spicata) oraz z rzadką świdośliwą jajowatą (A. ovalis), jedynym gatunkiem świdośliwy o statusie rodzimym w Europie.
Stanowisko słoneczne — w cieniu owocuje słabo i owoce są kwaśne. Gleba przepuszczalna, próchniczna, umiarkowanie żyzna, świeża; nie znosi gleb podmokłych i zbitych ani wysokiego poziomu wód gruntowych. Odczyn od lekko kwaśnego do lekko zasadowego (pH ok. 5,5–7,5) — gatunek wyraźnie tolerancyjny, dobrze rośnie także na glebach wapiennych, czym różni się od borówek. Mrozoodporność wybitna — znosi mrozy poniżej −40 °C, kwiaty tolerują przymrozki do około −5 °C, co czyni ją bezpiecznym krzewem owocowym w całej Polsce, także w kotlinach z przymrozkami majowymi. Sucha odporność dobra po ukorzenieniu. Nie zbierać owoców z krzewów przy drogach i z żywopłotów miejskich opryskiwanych przeciwko szkodnikom.
owoc (Amelanchieris fructus) — surowiec podstawowy, spożywczy i witaminowy; pomocniczo liść i kora jako surowiec garbnikowy (użytek ludowy, bez znaczenia farmaceutycznego). Roślina nie ma uznanego zastosowania leczniczego.
Owoce — od końca czerwca do połowy lipca (stąd angielska nazwa „juneberry”), w Polsce zwykle druga połowa czerwca i lipiec, zależnie od odmiany i regionu. Owoce dojrzewają nierównomiernie w obrębie grona, dlatego zbiera się je w 2–3 rzutach, wybierając wyłącznie te całkowicie granatowoczarne z siwym nalotem — owoce czerwone i różowe są kwaśne, cierpkie i nie dojrzeją po zbiorze. Zbierać rano, po obeschnięciu rosy, do płytkich pojemników, bo owoce łatwo się gniotą. Przerabiać w ciągu 1–2 dni albo mrozić. Liście (surowiec pomocniczy) — czerwiec–lipiec, w pełni rozwoju, przed przebarwieniem. Kora — wczesną wiosną, z pędów pozyskanych przy cięciu prześwietlającym.
Owoc: antocyjany (dominują glikozydy cyjanidyny, nadające ciemną barwę miąższu i skórki) w ilości stawiającej saskatoon obok aronii i borówki wśród najbogatszych owoców antocyjanowych; flawonole (pochodne kwercetyny), kwasy fenolowe (chlorogenowy), proantocyjanidyny, garbniki, cukry proste (owoc wyraźnie słodszy od aronii i borówki), błonnik pokarmowy w wysokim udziale, pektyny, kwasy organiczne (jabłkowy) w niewielkiej ilości, witamina C, witaminy z grupy B, karotenoidy, sole mineralne — zwłaszcza mangan, magnez, żelazo, wapń i potas. Nasiona: śladowe ilości glikozydów cyjanogennych (amigdalina), typowe dla rodziny różowatych — stąd migdałowy posmak; w ilościach spożywanych z owocami nieszkodliwe. Liście i kora: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe.
Podstawowe zastosowanie jest spożywcze: owoce jada się świeże, mrozi, suszy (są słodkie i po wysuszeniu przypominają rodzynki), przerabia na dżemy, konfitury, soki, nalewki, wina i dodatki do wypieków. W praktyce zielarskiej ma sens tylko jako surowiec witaminowy i przeciwutleniający: suszone owoce dodawane do herbatek owocowych (1–2 łyżki na dzbanek, zalać wrzątkiem, parzyć 10–15 minut) lub w postaci soku (100–150 ml dziennie) jako element diety, nie kuracji. Nalewka owocowa: świeże owoce zasypane cukrem i zalane spirytusem 40–50%, macerowana 4–6 tygodni — produkt smakowy, nie leczniczy. NIE stosuj świdośliwy jako środka na konkretne dolegliwości — nie ma podstaw do dawkowania terapeutycznego i nie podaję go, bo byłoby to zmyślaniem. Napar z liści i kory (surowiec garbnikowy) można ludowo stosować zewnętrznie do przemywań — 1 łyżka na szklankę wrzątku; brak podstaw do stosowania wewnętrznego.
Suszenie owoców: w suszarce w temperaturze 40–50 °C, aż staną się skórzaste i sprężyste, ale nie twarde; nie przekraczaj 50 °C, bo antocyjany rozkładają się i owoc brunatnieje zamiast pozostać ciemnopurpurowy. Prostsze i lepsze jest mrożenie — świdośliwa mrozi się bardzo dobrze, nie rozpada się po rozmrożeniu. Przechowywanie suszu: 12 miesięcy w szczelnym, ciemnym naczyniu; barwa musi pozostać ciemna — zbrunatniały susz to surowiec utleniony i bezwartościowy. Dobry surowiec świeży: owoc jędrny, granatowoczarny, z nienaruszonym siwym nalotem woskowym (nalot to oznaka, że owoc nie był obtłukiwany), miąższ intensywnie purpurowy. Odróżnienie od gatunków mylonych: od świdośliwy kłosowej (A. spicata, gatunek zadomowiony i dziczejący u nas na wydmach i w borach) — świdośliwa olcholistna ma liście ząbkowane tylko w górnej połowie, kwiaty większe i wyraźnie luźniejsze grono, a jej owoce są większe i słodsze; A. spicata ma liście ząbkowane niemal na całej długości i owoce drobniejsze, cierpkie. Od aronii (Aronia melanocarpa) — świdośliwa ma owoce z siwym nalotem, słodkie i nie cierpkie, liście z gruczołkami na nerwie głównym są cechą aronii, nie świdośliwy. Od borówki czernicy — świdośliwa to krzew wysoki, nie karłowaty półkrzew. Typowy błąd: zbiór owoców różowych i czerwonych „bo dojrzeją w domu” — nie dojrzeją, to owoc nieklimakteryczny. Drugi błąd: przypisywanie świdośliwie właściwości aronii lub borówki — nie powielaj tego w opisach dla klientów.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.