Szakłak pospolity

Opis

Szakłak pospolity to cierniowy krzew lub niewielkie drzewo z rodziny szakłakowatych, w Polsce pospolity na zaroślach i skrajach lasów. Surowcem są dojrzałe owoce zawierające antranoidy — glikozydy pobudzające perystaltykę jelita grubego, o działaniu wyraźnie silniejszym i bardziej gwałtownym niż kora kruszyny. Właśnie ta gwałtowność sprawiła, że współczesne zielarstwo praktycznie odstawiło szakłak na rzecz łagodniejszej kruszyny i senesu; dziś to surowiec historyczny, weterynaryjny i barwierski (sok z owoców dawał zieleń „sok pęcherzowy”, a kora barwnik żółty). Roślina jest silnie działająca — świeże owoce powodują ostre zatrucia pokarmowe, zwłaszcza u dzieci, które mylą je z jadalnymi jagodami. Szakłak jest też żywicielem pośrednim rdzy zbożowej, dlatego bywa tępiony w sąsiedztwie upraw.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko o wysokości 2–4 m (wyjątkowo do 8 m), o gęstej, rozłożystej koronie i sztywnych, odstających konarach. Cechą diagnostyczną są krótkopędy zakończone twardym, ostrym cierniem — stąd dawna nazwa „spina cervina”. Kora na pniu ciemna, spękana, na młodych pędach brunatnoczerwona, z jaśniejszymi przetchlinkami. Liście naprzeciwległe lub prawie naprzeciwległe (kluczowa różnica wobec kruszyny, która ma liście skrętoległe!), jajowate do eliptycznych, długości 3–6 cm, o brzegu drobno karbowano-piłkowanym, z 2–4 parami nerwów bocznych łukowato zbiegających ku wierzchołkowi blaszki. Roślina dwupienna. Kwiaty drobne, czterokrotne, zielonkawożółte, niepozorne, zebrane po kilka w pęczkach (skróconych wierzchotkach) w kątach liści, kwitną w maju–czerwcu. Owoc to kulisty pestkowiec o średnicy 6–8 mm, początkowo zielony, po dojrzeniu (sierpień–wrzesień) błyszcząco czarny, o zielonkawym, gorzkim miąższu i zwykle 3–4 twardych pestkach (kruszyna ma 2 pestki i owoce dojrzewające nierównomiernie, przechodzące przez czerwień). System korzeniowy silny, głęboki, palowy z rozgałęzieniami.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy, pospolity na terenie całej Polski od nizin po niższe położenia górskie, choć rzadszy w wysokich Karpatach i na ubogich piaskach. Rośnie w zaroślach, na skrajach i w prześwietlonych partiach lasów liściastych (grądy, łęgi, ciepłolubne dąbrowy), na miedzach, zboczach, w żywopłotach, wzdłuż dróg i rzek. Wyraźnie preferuje gleby zasobne w wapń, dlatego szczególnie obficie rośnie na podłożu wapiennym — Jura Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Lubelska, Ponidzie, Pieniny.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego — w pełnym cieniu owocuje słabo. Gleba gliniasta, próchniczna, świeża do umiarkowanie suchej, najlepiej zasobna w wapń; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0). Znosi susze i gleby kamieniste. Całkowicie mrozoodporny w polskich warunkach. Roślina dwupienna — owocują wyłącznie egzemplarze żeńskie. Nie sadzić w sąsiedztwie pól zbożowych: szakłak jest żywicielem pośrednim rdzy koronowej owsa. Nie zbierać owoców z krzewów przydrożnych, z terenów opryskiwanych i z sąsiedztwa upraw, a przede wszystkim nigdy nie zbierać ich „na zapas do jedzenia” — to nie jest owoc jadalny.

Surowiec

owoc (Rhamni cathartici fructus) — dojrzały, wysuszony i sezonowany; rzadziej kora (Rhamni cathartici cortex). Surowiec silnie działający, w praktyce wyparty przez korę kruszyny.

Termin zbioru

Owoce — we wrześniu i październiku, gdy są w pełni dojrzałe, jednolicie czarne, błyszczące i miękkie; zrywa się je pęczkami razem z szypułkami, a następnie oczyszcza. Suszy się je natychmiast po zbiorze, bo szybko fermentują. Kora (surowiec marginalny) — wczesną wiosną, przed rozwojem liści (marzec–kwiecień), z gałęzi kilkuletnich, w czasie ruszania soków, gdy łatwo odchodzi od drewna. Zarówno owoc, jak i kora wymagają sezonowania: świeży surowiec zawiera antrony o działaniu drażniącym i wymiotnym, które dopiero podczas rocznego leżakowania (lub sztucznego ogrzewania) utleniają się do łagodniejszych antrachinonów. Surowca młodszego niż rok nie wolno używać.

Skład chemiczny

Glikozydy antranoidowe (antrachinonowe) — pochodne emodyny, ramnoemodyna, frangulina, glukofranguliny, ramnokatartyna, ramnicyna; w świeżym surowcu obecne w postaci antronów o silnie drażniącym i wymiotnym działaniu, przechodzących w toku sezonowania w łagodniejsze antrachinony. Ponadto flawonoidy (ramnetyna, ksantoramnina, kemferol — w owocach i korze, dawniej pozyskiwane jako barwnik żółty), garbniki, pektyny, cukry, kwasy organiczne, śluzy, barwniki antocyjanowe w skórce owocu. Zawartość antranoidów w owocach jest wyższa i mniej stabilna niż w korze kruszyny, co tłumaczy gwałtowniejsze działanie surowca.

Właściwości

• Działanie przeczyszczające typu antranoidowego: glikozydy przechodzą niezmienione przez żołądek i jelito cienkie, a dopiero w jelicie grubym zostają rozłożone przez florę bakteryjną do wolnych antrachinonów, które drażnią splot nerwowy ściany jelita, pobudzają perystaltykę i hamują wchłanianie zwrotne wody i elektrolitów. Efekt pojawia się po 6–10 godzinach. W odróżnieniu od kruszyny działanie szakłaku jest ostrzejsze i częściej wywołuje bolesne skurcze jelit, kolki i biegunkę wodnistą. Dawniej stosowany również jako środek moczopędny, żółciopędny i w chorobach skóry o podłożu „zaparciowym”, a w weterynarii jako środek przeczyszczający dla dużych zwierząt. Współcześnie surowiec praktycznie porzucony w lecznictwie ludzkim.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego, domowego stosowania i nie należy sporządzać z niego naparów ani odwarów „na własną rękę”. Świeże owoce są trujące i wywołują ostre zapalenie żołądka i jelit z wymiotami, kolką i krwawą biegunką; kilkanaście owoców wystarczy, by u dziecka doszło do groźnego odwodnienia. Jedynym dopuszczalnym zastosowaniem jest surowiec prawidłowo sezonowany (co najmniej rok) i wyłącznie w gotowych preparatach farmaceutycznych o kontrolowanej zawartości antranoidów. Jak wszystkie środki antranoidowe, szakłak stosuje się doraźnie, nie dłużej niż 1–2 tygodnie, wieczorem (efekt następuje po nocy), przy zaparciu atonicznym, gdy zawiodły błonnik, płyny i ruch. Nie łączyć z innymi środkami przeczyszczającymi. Zielarz, który chce działać antranoidami, powinien sięgnąć po korę kruszyny lub liść senesu — surowce łagodniejsze, znormalizowane i przewidywalne.

Uwagi dla zielarza

Najważniejsza umiejętność przy szakłaku to odróżnienie go od kruszyny pospolitej (Frangula alnus), z którą bywa mylony i której często nadaje się tę samą nazwę handlową. Szakłak: liście naprzeciwległe, brzeg drobno piłkowany, pędy zakończone cierniem, kora ciemna i spękana, owoc z 3–4 pestkami, kwiaty czterokrotne, roślina dwupienna. Kruszyna: liście skrętoległe, brzeg całobrzegi, brak cierni, kora gładka z wyraźnymi białymi przetchlinkami, owoc z 2 pestkami, kwiaty pięciokrotne, kwiaty obupłciowe, owoce dojrzewają nierównomiernie i przechodzą przez fazę czerwoną. Mylenie tych gatunków to najczęstszy błąd — z leczniczego punktu widzenia daje surowiec o zupełnie innej sile działania. Owoce suszyć w suszarce w temperaturze 50–60 °C (surowiec mięsisty, przy suszeniu naturalnym pleśnieje i fermentuje), do momentu, gdy stają się twarde, pomarszczone i czarne, nie sklejają się i nie brudzą palców. Susz przechowywać rok przed użyciem — świeżo wysuszony surowiec działa wymiotnie. Przechowywać w suchym, ciemnym miejscu, w szczelnych naczyniach, z opisem daty zbioru (data jest tu istotą sprawy). Zioło ostro barwiące: sok z niedojrzałych owoców daje zieleń, z dojrzałych fiolet i purpurę — dawniej ceniony barwnik malarski. Jeśli w praktyce zielarskiej potrzebny jest surowiec antranoidowy, w zdecydowanej większości przypadków lepszym wyborem jest kora kruszyny.

Przeciwwskazania