Marrubium vulgare
Biało kutnerowata bylina o kulistych okółkach drobnych kwiatów, klasyczny surowiec wykrztuśny i goryczowy — Roślina Roku 2018 wg HMPC.
Szanta zwyczajna to bylina z rodziny jasnotowatych, o siwozielonych, filcowato owłosionych liściach i gęstych, kulistych okółkach białych kwiatów. Surowcem jest ziele, którego działanie opiera się na dwóch filarach: gorzkim diterpenie marrubinie (najbardziej charakterystycznym związku gatunku) oraz olejku eterycznym i kwasach fenolowych. Klasyczne wskazanie to suchy, uporczywy kaszel i nieżyty oskrzeli — szanta upłynnia wydzielinę i ułatwia jej odkrztuszanie, a jednocześnie jako gorycz pobudza wydzielanie soków trawiennych i apetyt. W Anglii i Ameryce była podstawą popularnych cukierków na kaszel (horehound drops). W Polsce jest rośliną rzadką, ginącą na naturalnych stanowiskach ruderalnych, dlatego surowiec pozyskuje się z uprawy i importu. Komitet HMPC uznaje ją za surowiec o ugruntowanym zastosowaniu w nieżytach dróg oddechowych i przy zaburzeniach trawiennych.
Bylina wysokości 30–60 cm (do 80 cm), o pokroju kępiastym, silnie rozgałęziona, w całości pokryta gęstym, białym lub siwym kutnerem — cała roślina wygląda jakby była przyprószona wełną, a w dotyku jest miękko filcowata; to najłatwiejsza cecha rozpoznawcza. Łodygi liczne, wzniesione lub podnoszące się, czterokanciaste, gęsto biało kutnerowate, u nasady drewniejące. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, okrągławe lub szeroko jajowate, o nasadzie klinowatej do sercowatej, długości 2–5 cm, o brzegu nieregularnie i grubo karbowanym (karbowano-ząbkowanym), blaszce silnie pomarszczonej, bąblowato-siateczkowanej, z wyraźnie wciśniętym użyłkowaniem; z wierzchu szarozielone i szorstko owłosione, od spodu białawe, gęsto filcowate. Kwiatostan: gęste, KULISTE, wielokwiatowe okółki (nibyokółki) osadzone w kątach górnych liści, ustawione piętrowo wzdłuż łodygi w regularnych odstępach — wyglądają jak białawe kule nanizane na pęd. Kwiaty drobne (5–7 mm), białe lub kremowobiałe, dwuwargowe, o górnej wardze głęboko, wąsko dwudzielnej (rozwidlonej jak dwa rożki). Cechą diagnostyczną rozstrzygającą jest kielich: rurkowaty, gęsto owłosiony, zakończony dziesięcioma (a nie pięcioma) sztywnymi, szydlastymi, hakowato odgiętymi ząbkami — po przekwitnieniu zasychają one w kolczaste haczyki, którymi owoce czepiają się sierści zwierząt i odzieży. Kwitnie od czerwca do września. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na 4 gładkie, jajowate, brunatne rozłupki zamknięte w kolczastym kielichu. Organ podziemny: krótkie, zdrewniałe kłącze z rozgałęzionym, dość głębokim systemem korzeniowym. Zapach po roztarciu aromatyczny, ale niezbyt przyjemny — piżmowo-ziołowy; smak wyraźnie i długo gorzki.
Gatunek rodzimy dla Europy, Azji Zachodniej i północnej Afryki, w Polsce archeofit związany z osadnictwem. W kraju jest rośliną RZADKĄ i wyraźnie ustępującą — jeszcze w XIX i na początku XX wieku pospolita na przychaciach, dziś znana z rozproszonych, nielicznych stanowisk, głównie w cieplejszych rejonach południowej i środkowej Polski (Wyżyna Lubelska, Małopolska, Wielkopolska, Dolny Śląsk); umieszczona na czerwonych listach roślin ginących niektórych regionów, choć nie objęta ochroną gatunkową. Siedliska: miejsca ruderalne w sąsiedztwie zabudowań — przychacia, przypłocia, gruzowiska, wysypiska, murawy przy murach, suche przydroża, wygony i pastwiska na podłożu zasadowym. Ustępuje wraz z zanikiem tradycyjnych, gnojowiskowych siedlisk wiejskich. Surowiec handlowy pochodzi z upraw i z importu (kraje bałkańskie, Węgry, Francja, Hiszpania, Maroko, Egipt).
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe, otwarte, przewiewne — w cieniu i wilgoci roślina wypada. Gleba przepuszczalna, kamienista, piaszczysto-gliniasta lub gruzowa, umiarkowanie żyzna, dobrze znosi gleby ubogie i suche; nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych (korzeń gnije). Wymaga wapnia — odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0). Wilgotność niska; roślina wybitnie sucholubna i odporna na suszę, wrażliwa natomiast na wilgoć zimową. Mrozoodporna w polskich warunkach (do około −20 °C), ale na stanowiskach wilgotnych i ciężkich wypada zimą — w uprawie kluczowy jest drenaż, nie okrywanie. Uprawa łatwa: siew wprost do gruntu w kwietniu–maju lub rozsada, kwitnie i daje plon od drugiego roku, plantację użytkuje się 3–4 lata. Nie przenawożać azotem (traci gorycz i wylega). Gdzie NIE zbierać: ze stanowisk naturalnych w Polsce — gatunek jest rzadki i ustępujący, więc zbiór ze stanu dzikiego jest praktyką nieodpowiedzialną; ponadto szanta rośnie zwykle na siedliskach ruderalnych (gruzowiska, przydroża, wysypiska), gdzie podłoże bywa skażone metalami ciężkimi. Surowiec pozyskiwać z własnej uprawy lub kupować.
ziele (Marrubii herba) — kwitnące, ulistnione szczyty pędów, zbierane w pełni kwitnienia; pomocniczo sam liść. Surowiec farmakopealny, uznany przez HMPC.
Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia (najlepiej gdy rozwinięta jest mniej więcej połowa okółków; zawartość marrubiny i olejku jest wtedy najwyższa), ścinając sekatorem górne, ulistnione i kwitnące części pędów, około 20–30 cm, tuż nad zdrewniałą częścią łodygi — nie wyrywać rośliny z korzeniem. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych (10:00–12:00). Nie zbierać pędów zdrewniałych ani zżółkłych. Po pierwszym pokosie roślina odbija i można zebrać drugi plon we wrześniu, jeszcze przed zawiązaniem kolczastych kielichów — zbiór późny jest niewskazany, bo dojrzałe kielichy z hakowatymi ząbkami zanieczyszczają surowiec i kaleczą przy przerobie. Liście (surowiec pomocniczy) — od maja do sierpnia, wybierając dobrze wyrośnięte, zdrowe. W pierwszym roku uprawy zbiera się niewiele lub wcale.
Główny i charakterystyczny składnik: marrubina — gorzki diterpen furanowo-labdanowy, uważany za nośnik działania wykrztuśnego i goryczowego; towarzyszą jej pokrewne diterpeny (marrubiol, peregrinina, wulgarol, prekwasy marrubinowe). Ponadto: olejek eteryczny w niewielkiej ilości (kamfen, p-cymen, α-pinen, sabinen, seskwiterpeny — nadaje charakterystyczny, niezbyt przyjemny, piżmowy zapach); kwasy fenolowe, przede wszystkim kwas rozmarynowy, a także kawowy, chlorogenowy i ferulowy; flawonoidy (apigenina, luteolina, wiceina, kwercetyna i ich glikozydy); fenylopropanoidy (akteozyd/werbaskozyd, forsytozyd); garbniki, saponiny, śluzy, gorycze, cholina, alkohole triterpenowe, sole mineralne (potas, żelazo) oraz witamina C. Wskaźnikiem jakości surowca jest zawartość marrubiny — farmakopealne wymagania określają jej minimum, ale ze względu na dużą zmienność siedliskową i odmianową nie podaje się tu wartości procentowych.
Napar (podstawowa postać): 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszonego ziela na szklankę wrzątku, zaparzać pod przykryciem 10–15 minut (przykrycie obowiązkowe — olejek jest lotny), przecedzić; pić 2–3 razy dziennie po szklance, przy kaszlu i nieżytach oskrzeli. Przy braku apetytu i dolegliwościach trawiennych — pół szklanki na pół godziny PRZED posiłkiem (gorycz działa wtedy najlepiej); przy trawieniu — po posiłku. Napar jest bardzo gorzki; można go osłodzić miodem, co dodatkowo wzmacnia działanie wykrztuśne, ale nie należy przesadzać ze słodzeniem, bo gorycz jest tu składnikiem czynnym, a nie wadą. Syrop: mocny napar (2 łyżki suszu na szklankę wody) zagotować z miodem lub cukrem w proporcji około 1:1, przechowywać w lodówce; przyjmować po 1 łyżce 3–4 razy dziennie przy kaszlu. Odwar (przy trudniej rozdrobnionym surowcu): 1 łyżka na szklankę wody, gotować krótko 3–5 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut. Nalewka: 1 część suszonego ziela na 5 części alkoholu 40–50 %, macerować 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając co kilka dni, przecedzić; przyjmować po 20–30 kropli w niewielkiej ilości wody, 2–3 razy dziennie przed posiłkami jako gorycz trawienną. Sok ze świeżego ziela: 1 łyżka 2–3 razy dziennie. Kuracja doraźna — przy kaszlu stosować do ustąpienia objawów, zwykle nie dłużej niż 2–3 tygodnie; przy dłuższym stosowaniu robić przerwy. Zewnętrznie: mocny napar do przemywania trudno gojących się ran i wrzodów (zastosowanie ludowe). Nie przekraczać zalecanych ilości — duże dawki działają wymiotnie i mogą wywołać zaburzenia rytmu serca.
Suszenie: w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — nie przekraczać tej granicy, bo lotny olejek uchodzi, a surowiec traci działanie wykrztuśne (marrubina jest wprawdzie stabilna, ale sam surowiec traci wtedy część wartości). Ziele rozłożyć cienką warstwą lub związać w luźne pęczki i zawiesić kwiatostanami w dół. Roślina jest gęsto filcowata, więc schnie wolno i chętnie pleśnieje w środku pęczka — nie wiązać grubo, często przewracać. Prawidłowo wysuszone ziele zachowuje siwozieloną, biaława barwę kutneru, jest kruche, łamie się z trzaskiem i ma silnie gorzki smak. Sprawdzian jakości surowca jest tu wyjątkowo prosty i pewny: SMAK. Dobra szanta jest intensywnie, długo i uporczywie gorzka — jeśli susz nie gorzknie wyraźnie, jest bezwartościowy (stary, przesuszony w wysokiej temperaturze albo zafałszowany). Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy. Nie mielić na zapas. Odróżnienie od gatunków mylonych: (1) Szanta obca (Marrubium peregrinum) — rzadsza, ma kielich o 5 (nie 10) ząbkach i węższe, mniej okrągławe liście. (2) Suchodrzew / mięta / jasnota biała — jasnota biała (Lamium album) ma znacznie większe, ostro zakończone, sercowate liście i duże, wyraźnie dwuwargowe białe kwiaty w luźnych okółkach, a kielich o 5 ząbkach; nie jest biało kutnerowata. (3) Bylica i szałwie — inny układ kwiatostanu. Cecha rozstrzygająca dla szanty: kielich o DZIESIĘCIU sztywnych, hakowato odgiętych ząbkach oraz kuliste, zbite okółki drobnych białych kwiatków na biało filcowatej łodydze. W mieszankach: doskonale łączy się z tymiankiem, podbiałem, prawoślazem i lukrecją (kaszel i oskrzela — szanta upłynnia, prawoślaz i podbiał osłaniają), z anyżem i koprem włoskim (poprawiają smak i wzmacniają wykrztuszanie), z bylicą piołunową, tysiącznikiem i goryczką (gorycze trawienne — ale wtedy mieszanka jest naprawdę gorzka). Typowe błędy: (a) zbieranie surowca z rzadkich, dzikich stanowisk w Polsce — gatunek ustępuje, a stanowiska ruderalne są skażone; kupuj lub uprawiaj; (b) zbiór zbyt późny, gdy kielichy zaschły w kolczaste haczyki — zanieczyszczają surowiec; (c) przesładzanie naparu do zaniku goryczy — gorycz to lek, nie wada; (d) suszenie na słońcu lub w piekarniku — surowiec traci olejek. W uprawie: szanta jest rośliną niewymagającą, ale bezwzględnie wymaga suchego stanowiska; ginie od mokrych stóp, nie od mrozu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.