Szarłat wyniosły (amarantus)

Opis

Szarłat wyniosły to jednoroczna roślina pochodząca z Ameryki Środkowej, gdzie była zbożem Azteków i Majów, a dziś uprawiana w Polsce jako roślina rzekomozbożowa (pseudozboże) i ozdobna. W zielarstwie nie jest rośliną leczniczą w ścisłym sensie — jego znaczenie opiera się na wartości odżywczej nasion: pełnowartościowym białku z lizyną, oleju bogatym w skwalen oraz braku glutenu. Liście młodych roślin bywają używane jak szpinak, a ludowo — jako łagodny surowiec ściągający przy biegunkach, podobnie jak inne szarłaty. Roślina rozmnaża się z nasion i w polskich warunkach owocuje pewnie na cieplejszych stanowiskach.

Wygląd

Roślina jednoroczna, wysokości 80–200 cm, o pokroju wyprostowanym, silnie rozgałęzionym w górnej części. Łodyga gruba, kanciasto-bruzdowana, zielona lub intensywnie karminowoczerwona, często zdrewniała u nasady. Liście skrętoległe, długoogonkowe, jajowato-lancetowate lub romboidalne, o brzegu całobrzegim lub słabo falistym, zaostrzone, z wyraźnym pierzastym użyłkowaniem wgłębionym po stronie górnej i wypukłym po spodniej, zielone lub przebarwione na czerwono wzdłuż nerwów. Kwiatostan to okazała, gęsta, wzniesiona lub lekko zwisająca wiecha złożona z licznych kłosokształtnych kłębików, barwy karminowej, purpurowej lub złocistej, długości 20–50 cm. Kwiaty drobne, niepozorne, z suchobłoniastymi, ostro zakończonymi przysadkami. Owoc to jednonasienna torebka pękająca wieczkiem; nasiona bardzo drobne (ok. 1 mm), soczewkowate, lśniące, kremowe do złotawych, u form ozdobnych ciemne. System korzeniowy palowy z gęstą siecią korzeni bocznych, u form czerwonych korzeń różowawy.

Gdzie rośnie

Gatunek obcego pochodzenia (Ameryka Środkowa i Południowa), w Polsce nie występuje dziko jako trwały składnik flory — spotykany wyłącznie w uprawie polowej, ogrodowej i jako uciekinier z upraw na wysypiskach, przychaciach, gruzowiskach i miedzach. Uprawiany głównie w cieplejszych rejonach kraju (Lubelszczyzna, Wielkopolska, Dolny Śląsk). Dziko rosnące, pospolite w Polsce są za to jego krewniacy: szarłat szorstki (Amaranthus retroflexus) i szarłat zwisły (A. lividus), traktowane jako chwasty okopowych.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne i ciepłe, osłonięte od wiatru — wysokie okazy z ciężką wiechą łatwo się wylegają. Gleba przepuszczalna, próchniczna, umiarkowanie żyzna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5), dobrze ogrzana. Roślina znosi suszę (typ fotosyntezy C4), źle natomiast reaguje na zimne, mokre i zbite gleby. Całkowicie nieodporna na mróz — ginie przy pierwszych przymrozkach, wysiew dopiero po 15 maja, gdy gleba ma powyżej 15 °C. Nie zbierać liści z roślin rosnących na silnie nawożonych azotem polach, przy drogach i wysypiskach — szarłaty należą do najsilniejszych kumulatorów azotanów wśród roślin uprawnych.

Surowiec

nasiona (Amaranthi semen), olej z nasion (Amaranthi oleum), pomocniczo ziele/liść (Amaranthi herba) — surowiec o znaczeniu przede wszystkim odżywczym, a nie leczniczym; nie występuje w farmakopei

Termin zbioru

Nasiona — od końca sierpnia do września, gdy wiecha zbrunatnieje, a nasiona zaczynają się osypywać przy potarciu dłonią; ścinać całe wiechy w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, dosuszać rozłożone na płachtach, potem młócić i przewiewać (nasiona są tak drobne, że łatwo je stracić przy zbiorze zbyt późnym). Liście i młode ziele — od czerwca do sierpnia, przed wykształceniem kwiatostanu, gdy blaszki są jeszcze miękkie i nie zdrewniały ogonki; ścinać rano, po obeschnięciu rosy. Kwiatostany na cele ozdobne i barwierskie — w pełni wybarwienia (sierpień), suszyć głową w dół.

Skład chemiczny

Nasiona: białko o wysokiej wartości biologicznej, bogate w lizynę i metioninę (aminokwasy deficytowe w zbożach), skrobia o bardzo drobnych ziarnach, tłuszcz zawierający skwalen (szarłat jest jednym z najbogatszych roślinnych źródeł tego węglowodoru), tokoferole i tokotrienole, fitosterole, nienasycone kwasy tłuszczowe (linolowy, oleinowy), błonnik, sole mineralne — zwłaszcza wapń, magnez i żelazo, brak glutenu. Zawierają też substancje antyodżywcze: saponiny, kwas fitynowy, inhibitory trypsyny i szczawiany, rozkładane w większości przez prażenie lub gotowanie. Liście: białko, karotenoidy, witamina C, betalainy i betacyjany (u form czerwonych), związki fenolowe (rutyna, kwasy fenolowe), garbniki, znaczne ilości azotanów i szczawianów przy nawożeniu azotowym.

Właściwości

• Szarłat nie jest surowcem farmakopealnym i nie przypisuje mu się właściwości leczniczych w rozumieniu ziołolecznictwa — jego znaczenie jest dietetyczne i odżywcze. Nasiona: pokarm bezglutenowy dla osób z celiakią i nieceliakalną nadwrażliwością na gluten, źródło łatwo przyswajalnego wapnia, magnezu i żelaza w dietach bezmlecznych i roślinnych; błonnik i skrobia oporna działają korzystnie na pracę jelit. Skwalen zawarty w oleju jest składnikiem natłuszczającym i wygładzającym stosowanym w kosmetyce oraz w pielęgnacji skóry suchej, atopowej i po naświetlaniach. Ludowo (i analogicznie do innych szarłatów) napar z ziela stosowano jako łagodnie ściągający i przeciwbiegunkowy oraz do płukania jamy ustnej — działanie to wynika z obecności garbników i jest słabe. Liście mają wartość warzywną zbliżoną do szpinaku, z tą samą wadą: dużo szczawianów.

Zastosowanie

Nasiona — spożywcze: przepłukać, gotować w wodzie w proporcji 1 część nasion na 2,5–3 części wody, ok. 20 minut, do konsystencji kaszki; można też prażyć na suchej, gorącej patelni, aż zaczną pękać jak popcorn (tzw. amarantus ekspandowany) i dodawać do musli, kisieli, wypieków. Mąka szarłatowa nie zawiera glutenu, więc w pieczywie stosuje się ją jako dodatek do 20–25% masy mąk. Olej z nasion (tłoczony na zimno) — do stosowania zewnętrznego na skórę suchą i podrażnioną oraz spożywczo, na zimno, do sałatek; nie nadaje się do smażenia. Liście — blanszować 2–3 minuty i odlać wodę (usuwa część szczawianów), przyrządzać jak szpinak. Napar ludowy z suszonego ziela: 1 łyżka na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut, stosować zewnętrznie do płukania gardła i jamy ustnej; nie traktować jako środka leczniczego o udowodnionym działaniu. Nasion i ziela nie stosuje się w postaci nalewek.

Uwagi dla zielarza

Wiechy dosuszać na płachtach lub w papierowych workach — nasiona osypują się błyskawicznie i po deszczu potrafią wykiełkować jeszcze w kwiatostanie. Nasiona suszyć do wilgotności poniżej 10%, w temperaturze do 40 °C; przechowywać w szczelnych słoikach, najlepiej w chłodzie, bo olej bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe szybko jełczeje — nasiona i mąka mają krótki termin przydatności (mąkę zużyć w 3–4 miesiące, przechowywać w lodówce). Dobry surowiec: nasiona jednolicie kremowe, lśniące, bez zapachu stęchlizny i bez pyłu; zapach zjełczały lub gorzki smak dyskwalifikuje partię. Liście suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu — grube blaszki łatwo czernieją i pleśnieją. Prażenie nasion nie tylko poprawia smak, ale i redukuje inhibitory trypsyny — nie podawać nasion surowych ani niedogotowanych. Odróżnianie: szarłat wyniosły ma wzniesioną, zwartą wiechę i gładkie brzegi liści, natomiast pospolity chwast szarłat szorstki (A. retroflexus) jest niższy, silnie owłosiony, ma szarozielone, tępo zakończone liście i sztywną, kolczasto szorstką, zielonawą wiechę; szarłat zwisły (A. caudatus) ma wiechę długą, sznurowatą, zwisającą do ziemi. Do celów spożywczych używać wyłącznie nasion z uprawy odmian jadalnych, nie z dziko rosnących chwastów zebranych z pól.

Przeciwwskazania