Rumex alpinus
Potężna górska bylina o liściach wielkości łopianu, znana jako „rabarbar mnichów” — kłącze działa przeczyszczająco dzięki antrachinonom.
Szczaw alpejski to najokazalszy z krajowych szczawiów — bylina o ogromnych, sercowatych liściach, tworząca zwarte łany wokół szałasów i koszarów w Karpatach i Sudetach. W Europie Środkowej znany od średniowiecza jako „rabarbar mnichów” (Rheum monachorum), bo klasztorne zielarstwo wykorzystywało jego kłącze jako tańszy zamiennik chińskiego rzewienia. Zawiera pochodne antrachinonu, które w większych dawkach działają przeczyszczająco, a w małych — ściągająco, oraz duże ilości garbników i szczawianów. Dziś jest surowcem marginalnym, stosowanym głównie w zielarstwie ludowym, a w górach traktowanym raczej jako uciążliwy gatunek nitrofilny, wypierający naturalną roślinność hal.
Potężna bylina wysokości 50–200 cm, tworząca zwarte, jednogatunkowe łany. Liście odziomkowe bardzo duże (blaszka do 40–50 cm długości i niemal tyleż szerokości), okrągławo-sercowate lub nerkowate, o zaokrąglonym wierzchołku i głęboko sercowatej, wciętej nasadzie, brzeg całobrzegi, silnie falisto-pofałdowany; blaszka nieco pomarszczona, matowozielona, o wyraźnym, grubym nerwie głównym i pierzastym użyłkowaniu bocznym; ogonek długi, gruby, rynienkowaty, często czerwonawy. Liście łodygowe znacznie mniejsze, skrętoległe, u nasady z gatką (błoniastą pochewką obejmującą łodygę) — cecha rodziny rdestowatych. Łodyga gruba, bruzdowana, wzniesiona, w górze rozgałęziona. Kwiatostan to okazała, gęsta, wąska wiecha złożona z licznych okółkowo ustawionych kłębików drobnych, zielonkawych, obupłciowych kwiatów. Owoc to trójgraniasty, brunatny orzeszek otoczony trzema powiększonymi, sercowatymi, całobrzegimi listkami okwiatu bez wyraźnych guzków (brak zgrubień — cecha odróżniająca od szczawiu kędzierzawego i tępolistnego). Organ podziemny: grube, mięsiste, silnie rozgałęzione kłącze pełzające tuż pod powierzchnią, na przekroju żółtopomarańczowe do rdzawożółtego, o cierpkim smaku.
Gatunek górski, w Polsce występuje w Karpatach (Tatry, Beskidy, Pieniny, Bieszczady) i Sudetach, w reglu górnym i piętrze subalpejskim, od ok. 700 do 1700 m n.p.m. Rośnie wyłącznie na siedliskach silnie nawożonych azotem: wokół szałasów, koszarów, bacówek, schronisk, na dawnych legowiskach bydła i owiec, przy potokach i na wilgotnych ziołoroślach. Poza obszarem pasterstwa nie występuje — jest wskaźnikiem długotrwałego nawożenia zwierzęcego. Na terenach dawnych hal tworzy trwałe, trudne do usunięcia łany („szczawiny”), uważane za problem w ochronie przyrody Tatr.
Stanowisko słoneczne do półcienistego, chłodne i wilgotne — gatunek klimatu górskiego. Gleba głęboka, żyzna, wilgotna, bardzo zasobna w azot i próchnicę, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH ok. 5,5–7,0). Wybitnie mrozoodporny (strefa 3–4), znosi śniegi zalegające do czerwca i krótki okres wegetacji. Nie znosi suszy ani ubogich, przesuszonych gleb. Nie zbierać na terenie parków narodowych i rezerwatów (Tatry, Babia Góra, Bieszczady, Karkonosze) — na obszarach chronionych obowiązuje zakaz pozyskiwania roślin, niezależnie od tego, że gatunek nie jest chroniony. Nie zbierać też z bezpośredniego otoczenia szałasów i koszarów — surowiec jest tam skażony odchodami i zawiera skrajnie wysokie ilości azotanów.
kłącze z korzeniem (Rumicis alpini rhizoma), pomocniczo liść (Rumicis alpini folium) — surowiec ludowy, nieoficjalny, niewystępujący w farmakopei
Kłącze z korzeniem — jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji i zaschnięciu liści, gdy zawartość antrachinonów i garbników jest najwyższa; ewentualnie bardzo wczesną wiosną (kwiecień–maj), przed wypuszczeniem liści. Wykopywać szpadlem lub kopaczką (kłącze siedzi płytko, ale jest silnie rozgałęzione i wrasta w darń), otrząsnąć z ziemi, umyć szczotką, grubsze kłącza pokroić wzdłuż na ćwiartki. Liście — od maja do lipca, młode, przed rozwinięciem kwiatostanu; starsze twardnieją, gromadzą szczawiany i tracą wartość. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy.
Kłącze: pochodne antrachinonu (emodyna, chryzofanol, fiscjon oraz ich glikozydy — antraglikozydy), garbniki katechinowe i galusowe w dużym stężeniu, kwas szczawiowy i jego sole, flawonoidy, żywice, śluzy, sole mineralne (żelazo). Charakterystyczne jest współwystępowanie związków o przeciwnym kierunku działania: antrachinony przeczyszczają, garbniki zapierają — efekt zależy od dawki. Liście i ogonki: kwas szczawiowy w znacznych ilościach, witamina C, garbniki, flawonoidy, sole potasu, azotany (przy silnym nawożeniu bardzo wysokie).
Surowiec silnie działający i o niepewnym, dawkozależnym efekcie — stosować z rozwagą, krótkotrwale, najlepiej pod okiem doświadczonego zielarza; nie jest to zioło do rutynowego, codziennego użytku. Odwar z kłącza (zewnętrznie): 2 łyżki rozdrobnionego surowca na 0,5 l wody, gotować 10 minut, odstawić, przecedzić — do przemywań, okładów i kąpieli miejscowych przy podrażnieniach skóry, wysypkach i grzybicach stóp. Zewnętrzne stosowanie jest formą najbezpieczniejszą i tak też surowiec bywa dziś głównie używany. Wewnętrznie preparaty antrachinonowe (przeczyszczające) nie powinny być stosowane dłużej niż 1–2 tygodnie i nie częściej niż okazjonalnie — długotrwałe używanie środków antrachinonowych prowadzi do uzależnienia jelita i utraty perystaltyki własnej. Liście młode: gotować lub blanszować i odlewać wodę (usuwa część szczawianów), używać sporadycznie jako warzywo, nie jako podstawę diety. Nie stosować nalewek z kłącza.
Kłącze suszyć powoli, w temperaturze do 40–50 °C, w przewiewie; grube kawałki przekroić wzdłuż, inaczej zapleśnieją w środku. Prawidłowo wysuszony surowiec jest twardy, na przełomie żółtopomarańczowy do rdzawobrunatnego, o zapachu ziemistym i smaku wyraźnie cierpko-gorzkim. Przechowywać w ciemności, w szczelnych pojemnikach, do 2 lat — antrachinony rozkładają się pod wpływem światła. Uwaga na dojrzewanie surowca: świeżo wysuszone kłącze zawiera więcej antronów, silniej drażniących jelito; po kilku miesiącach przechowywania utleniają się one do łagodniej działających antrachinonów — dlatego surowiec „odleżany” jest lepiej tolerowany. Odróżnianie: żaden inny krajowy szczaw nie ma tak wielkich, okrągławo-sercowatych, pofałdowanych liści — szczaw tępolistny (R. obtusifolius) ma liście podłużnie jajowate i mniejsze, kędzierzawy (R. crispus) wąskie i silnie kędzierzawo-falowane. Ryzyko pomyłki dotyczy raczej łopianu (Arctium) — ten ma jednak liście od spodu białofilcowate, a szczaw alpejski jest od spodu zielony i nagi, ma gatkę na łodydze i cierpki, kwaśny smak ogonka. Cały surowiec barwi ręce i naczynia na żółto — do rozdrabniania używać noża nierdzewnego, nie żelaznego, bo garbniki reagują z żelazem, czerniając susz.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.