Szczaw kędzierzawy

Opis

Szczaw kędzierzawy to jeden z najczęstszych chwastów polskich pól, miedz i przydroży, a zarazem najważniejszy leczniczo gatunek z rodzaju Rumex. Surowcem jest gruby, palowy korzeń o żółtym, rdzawym przekroju — stąd anglosaska nazwa „yellow dock”, pod którą zioło od stuleci funkcjonuje w zielarstwie zachodnim jako środek „oczyszczający krew”, poprawiający trawienie i przywracający regularne wypróżnienia. Jego działanie opiera się na antrachinonach (łagodnie przeczyszczających), garbnikach (ściągających) i goryczach (pobudzających wydzielanie żółci). Nasiona utrzymują żywotność w glebie kilkadziesiąt lat, przez co roślina jest praktycznie nie do wytępienia z pola.

Wygląd

Bylina wysokości 50–120 cm, o pokroju sztywno wyprostowanym, z jedną lub kilkoma nierozgałęzionymi u dołu łodygami. Liście odziomkowe długoogonkowe, wąskolancetowate do podłużnie lancetowatych, długości 15–30 cm i szerokości zaledwie 2–5 cm (stosunek długości do szerokości ok. 4–6:1), o nasadzie klinowatej lub słabo zaokrąglonej i wierzchołku zaostrzonym; brzeg całobrzegi, ale wyraźnie i gęsto kędzierzawo pofalowany, jakby pomarszczony — to główna cecha diagnostyczna gatunku. Liście łodygowe skrętoległe, mniejsze, prawie siedzące, z błoniastą gatką obejmującą łodygę. Łodyga bruzdowana, zielona, później czerwonawobrunatna. Kwiatostan to wąska, gęsta, wzniesiona wiecha złożona z okółkowych kłębików zielonkawych kwiatów; gałązki wiechy skierowane niemal pionowo w górę, przez co wiecha jest smukła i zwarta. Owoc: trójgraniasty, lśniący, rdzawobrunatny orzeszek otoczony trzema powiększonymi listkami okwiatu — każdy z nich sercowato-jajowaty, całobrzegi lub ledwo ząbkowany, i każdy (lub co najmniej jeden wyraźnie większy) zaopatrzony w owalne, wypukłe zgrubienie zwane guzkiem (kalusem). Owocostan po dojrzeniu rdzawy, długo utrzymuje się zimą. Korzeń palowy, wrzecionowaty, gruby (2–4 cm), słabo rozgałęziony, sięgający głęboko, z zewnątrz brunatny, na przekroju żółty do pomarańczowordzawego, o smaku cierpkim i gorzkawym.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na miedzach, przydrożach, ugorach, nieużytkach, wysypiskach, w rowach, na wilgotnych łąkach, pastwiskach, brzegach wód, na polach jako uciążliwy chwast okopowych i zbóż. Preferuje gleby świeże do wilgotnych, zasobne w azot; łatwo opanowuje zaniedbane pastwiska. Roślina rodzima, ale silnie ekspansywna.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko zacienionego. Gleba żyzna, gliniasta lub próchniczna, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–7,5); toleruje okresowe zalewanie i gleby zbite. W pełni mrozoodporny (strefa 3), znosi suszę dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu. Nie zbierać korzeni z poboczy dróg, terenów kolejowych, wysypisk, okolic gnojowisk i pól intensywnie nawożonych azotem — roślina jest silnym kumulatorem azotanów i metali ciężkich, a jej korzeń, jako organ długowieczny, gromadzi je latami.

Surowiec

korzeń (Rumicis crispi radix), pomocniczo ziele/liść (Rumicis crispi herba) i nasiona; korzeń jest surowcem podstawowym

Termin zbioru

Korzeń — jesienią (wrzesień–październik), po zaschnięciu części nadziemnej, lub bardzo wczesną wiosną (marzec–kwiecień), przed rozwinięciem rozety; jesienny zbiór daje surowiec bogatszy w antrachinony i gorycze. Wykopywać szpadlem lub widłami amerykańskimi (korzeń idzie głęboko i łatwo się urywa), z roślin co najmniej dwuletnich; korzenie jednoroczne są cienkie i mało wartościowe. Umyć, obciąć nadziemne resztki, grubsze pokroić wzdłuż i w krążki jeszcze przed suszeniem, bo po wysuszeniu twardnieją jak drewno. Liście — wiosną (kwiecień–maj), młode, przed wykształceniem pędu kwiatowego. Nasiona (owocostany) — od sierpnia do października, gdy zbrunatnieją, ścinać całe wiechy.

Skład chemiczny

Korzeń: pochodne antrachinonu (emodyna, chryzofanol, fiscjon, nepodyna i ich glikozydy — antraglikozydy), garbniki katechinowe w znacznym stężeniu, gorycze, kwas szczawiowy i szczawiany, flawonoidy, żywice, śluzy, sole żelaza (korzeń jest ludowo cenionym źródłem żelaza, choć jego przyswajalność ogranicza kwas szczawiowy), kwasy fenolowe. Charakterystyczna jest równoczesna obecność antrachinonów (przeczyszczających) i garbników (zapierających) — stąd łagodne, zrównoważone działanie na jelita, zależne od dawki. Liście: kwas szczawiowy, witamina C, garbniki, flawonoidy, azotany. Nasiona: garbniki, śluzy.

Właściwości

• Korzeń: łagodnie przeczyszczające i regulujące wypróżnienia (przy zaparciach nawykowych działa delikatniej niż senes czy kruszyna, bo garbniki hamują nadmierne drażnienie jelita), żółciopędne i pobudzające trawienie dzięki goryczom, ściągające i przeciwzapalne na błony śluzowe przewodu pokarmowego. W tradycji zachodniej („yellow dock”) klasyczny surowiec depurativum — środek „oczyszczający”, stosowany w kuracjach przy przewlekłych schorzeniach skóry: trądziku, egzemie, łuszczycy, świerzbiączce i wysypkach o podłożu wątrobowo-jelitowym; podstawą tego działania jest poprawa wydalania i pracy wątroby, a nie żadne bezpośrednie działanie na skórę. Ludowo stosowany jako środek wspomagający przy niedokrwistości z niedoboru żelaza — działanie realne, ale słabe i ograniczone przez szczawiany. Zewnętrznie: ściągająco, osuszająco i przeciwświądowo na sączące zmiany skórne, grzybice i podrażnienia; świeżym liściem tradycyjnie pociera się miejsca poparzone pokrzywą.

Zastosowanie

Odwar z korzenia: 1 łyżeczka (ok. 2–3 g) rozdrobnionego suszonego korzenia na szklankę wody, gotować pod przykryciem 8–10 minut, odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 1 szklankę wieczorem (przy zaparciach — efekt następuje po 6–10 godzinach) albo pół szklanki 2 razy dziennie w kuracjach oczyszczających i trawiennych. Kuracja skórna: 3–4 tygodnie, potem przerwa. Nalewka: 1 część rozdrobnionego korzenia na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2–3 tygodnie, wstrząsając; stosować 20–40 kropli 2–3 razy dziennie w niewielkiej ilości wody. Zewnętrznie: mocniejszy odwar (2 łyżki na 0,5 l wody, 15 minut gotowania) do przemywań, okładów i kąpieli miejscowych przy egzemie, świądzie, grzybicy stóp. Nie stosować wewnętrznie dłużej niż 2–3 tygodnie bez przerwy — jak przy każdym surowcu antrachinonowym. Mieszanki: dobrze łączy się z korzeniem łopianu i kwiatem bratka (kuracje skórne), z mniszkiem i ostropestem (wątroba), z pokrzywą (niedokrwistość).

Uwagi dla zielarza

Korzeń kroić na świeżo — po wysuszeniu jest tak twardy, że rozdrabnianie wymaga młynka lub siekiery. Suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w cieniu i przewiewie, do pełnej kruchości. Dobry surowiec: kawałki brunatne z zewnątrz, na przekroju wyraźnie żółte do rdzawopomarańczowych, z widocznym promienistym rysunkiem; przekrój szary, biały lub blady oznacza surowiec stary, zbierany o złej porze albo z młodej rośliny — bez wartości. Smak: cierpki, gorzkawy, ściągający. Przechowywać w ciemności, szczelnie, do 2 lat. Surowiec „odleżany” (po kilku miesiącach) działa łagodniej niż świeżo wysuszony, w którym przeważają silniej drażniące antrony. Do rozdrabniania i odwarów używać naczyń nierdzewnych lub emaliowanych — garbniki reagują z żelazem i barwią wywar na czarno. Odróżnianie od gatunków mylonych: szczaw tępolistny (R. obtusifolius) ma liście szerokie, jajowate, o sercowatej nasadzie i tępym wierzchołku, a listki okwiatu wyraźnie ząbkowane (kolczasto) — nie kędzierzawe; szczaw zwyczajny (R. acetosa) ma liście strzałkowate o kwaśnym smaku i cieńszy, rozgałęziony korzeń; szczaw alpejski (R. alpinus) ma liście wielkości łopianu. W handlu bywa mylony z korzeniem łopianu — łopian ma korzeń białawy na przekroju i słodkawy, mączysty, szczaw kędzierzawy wyraźnie żółty i cierpki.

Przeciwwskazania