Szczaw polny

Opis

Szczaw polny to najmniejszy z krajowych szczawiów: niepozorna, dwupienna bylina o liściach w kształcie grota oszczepu i wysokości rzadko przekraczającej 30 cm. Rośnie masowo na kwaśnych, piaszczystych i wyjałowionych glebach, gdzie jest klasycznym wskaźnikiem zakwaszenia — jego pojawienie się na polu lub trawniku oznacza, że gleba wymaga wapnowania. W zielarstwie ma znaczenie umiarkowane: działa moczopędnie, chłodząco i lekko ściągająco, a największą popularność zawdzięcza temu, że jest jednym ze składników ziołowej mieszanki Essiac. Zawiera dużo kwasu szczawiowego, co ogranicza jego zastosowanie do krótkich kuracji i małych ilości.

Wygląd

Niewielka, wieloletnia bylina wysokości 10–40 cm, dwupienna (kwiaty męskie i żeńskie na osobnych roślinach), tworząca luźne kępy i rozrastająca się podziemnymi rozłogami. Liście odziomkowe długoogonkowe, o blaszce charakterystycznie oszczepowatej (hastate): wąskolancetowatej lub podłużnej, z dwiema wąskimi, ostrymi łatkami u nasady skierowanymi na boki i lekko ku górze — to cecha odróżniająca od szczawiu zwyczajnego, u którego łatki są skierowane w dół (nasada strzałkowata). Blaszka drobna (2–5 cm), całobrzega, nieco mięsista, o smaku wyraźnie kwaśnym. Liście łodygowe mniejsze, prawie siedzące, z błoniastą, postrzępioną gatką obejmującą łodygę. Łodyga cienka, wzniesiona lub podnosząca się, bruzdowana, często czerwonawa, rozgałęziona w górnej części. Kwiatostan to luźna, wąska, delikatna wiecha z drobnych, ledwie widocznych kwiatów: męskie żółtozielonkawe, żeńskie rdzawoczerwone — cała wiecha z daleka nadaje łanom rdzawoczerwoną barwę. Owoc: drobny, trójgraniasty, lśniący, złocistobrunatny orzeszek; listki okwiatu nie powiększają się i przylegają do orzeszka, bez guzków — cecha odróżniająca od pozostałych szczawiów. Organ podziemny: cienki korzeń z licznymi, płytkimi, poziomymi rozłogami, dzięki którym roślina tworzy rozległe, klonalne płaty.

Gdzie rośnie

Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce, od nizin po góry. Rośnie na kwaśnych, piaszczystych, ubogich glebach: na ugorach, wrzosowiskach, murawach piaskowych, w widnych borach sosnowych i na ich obrzeżach, na wydmach, przydrożach, żwirowniach, w uprawach na glebach lekkich i na zaniedbanych, zakwaszonych trawnikach i pastwiskach. Wskaźnik gleb kwaśnych i wyjałowionych (pH poniżej 5,5) oraz niedoboru wapnia — na glebach wapiennych i dobrze nawożonych praktycznie nie występuje.

Warunki

Stanowisko słoneczne, otwarte. Gleba piaszczysta, przepuszczalna, sucha do świeżej, uboga w składniki, o odczynie kwaśnym (pH 4,5–5,5); nie znosi konkurencji na glebach żyznych. Wybitnie odporny na suszę, mróz (strefa 3) i skrajnie ubogie warunki. Nie zbierać z pól uprawnych i trawników opryskiwanych herbicydami (gatunek jest bezpośrednim celem takich oprysków), z poboczy dróg oraz z terenów przemysłowych i pokopalnianych — rośnie chętnie na hałdach i kwaśnych nieużytkach poprzemysłowych, gdzie kumuluje metale ciężkie.

Surowiec

ziele (Rumicis acetosellae herba), pomocniczo korzeń (Rumicis acetosellae radix) — surowiec ludowy, nieoficjalny

Termin zbioru

Ziele — od maja do lipca, w początkach kwitnienia, gdy roślina jest w pełni sił i liście jeszcze soczyste; ścinać nożem lub sierpem tuż nad ziemią, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Młode liście na cele kulinarne — od kwietnia do czerwca, przed wykształceniem pędu kwiatowego (później twardnieją i gorzknieją). Korzeń z rozłogami — jesienią (wrzesień–październik) lub wczesną wiosną, wykopywać, przemyć, rozdrobnić na świeżo. Roślina odrasta po ścięciu, więc na bogatym stanowisku można zebrać drugi pokos.

Skład chemiczny

Ziele: kwas szczawiowy i szczawiany (znaczne ilości — źródło charakterystycznego kwaśnego smaku), kwas jabłkowy i winowy, garbniki, flawonoidy (hiperozyd, kwercetyna i jej glikozydy, rutyna), antrachinony w niewielkich ilościach (emodyna, chryzofanol — znacznie mniej niż w szczawiu kędzierzawym), kwasy fenolowe, witamina C, karotenoidy, sole potasu, śluzy. Korzeń: antrachinony, garbniki, kwas szczawiowy. Zawartość szczawianów jest wyraźnie wyższa niż w szczawiu zwyczajnym w przeliczeniu na suchą masę.

Właściwości

• Ziele: moczopędne (diureticum) — pobudza wydalanie wody i produktów przemiany materii; chłodzące i przeciwgorączkowe w ujęciu ludowym (napar podawano przy gorączce i stanach zapalnych jamy ustnej); lekko ściągające i przeciwzapalne dzięki garbnikom, stąd stosowanie do płukanek przy zapaleniu dziąseł i gardła; łagodnie przeczyszczające i pobudzające trawienie w większych dawkach (antrachinony). Zewnętrznie: świeży, roztarty liść ma działanie chłodzące i ściągające, ludowo przykładany na wrzody, czyraki, owrzodzenia i zmiany skórne. Szczaw polny jest jednym z czterech podstawowych składników kanadyjskiej mieszanki Essiac (obok korzenia łopianu, wiązu czerwonego i rzewienia) — skuteczność tej mieszanki w chorobach nowotworowych nie została potwierdzona w badaniach klinicznych i nie należy jej przedstawiać jako terapii przeciwnowotworowej. Wartość odżywcza: źródło witaminy C, dawniej wykorzystywane przeciw szkorbutowi.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1 łyżeczka suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie, przez okres nie dłuższy niż 2–3 tygodnie. Nie zwiększać dawek i nie stosować przewlekle — ogranicznikiem jest kwas szczawiowy, nie zaś siła działania. Sok ze świeżego ziela: 1 łyżeczka rozcieńczona wodą, sporadycznie, jako napój chłodzący i orzeźwiający. Płukanka: 2 łyżki ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, przecedzić — do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych, kilka razy dziennie. Zewnętrznie: świeże, roztarte liście jako okład chłodzący na podrażnienia i zmiany skórne. Kulinarnie: młode liście w niewielkiej ilości jako dodatek do sałatek i zup — traktować jak przyprawę zakwaszającą, nie jak warzywo bazowe. Nie stosować jako codziennej herbatki ani w kuracjach wielotygodniowych.

Uwagi dla zielarza

Ziele suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — soczyste liście łatwo czernieją i pleśnieją, a przegrzane tracą barwę i witaminę C. Dobry surowiec: zachowuje zielonkawą barwę liści z rdzawymi wiechami, ma wyraźnie kwaśny smak i lekki, ziołowy zapach; szary, zbrunatniały susz bez kwaśnego smaku jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy. Do przygotowania naparów i odwarów używać naczyń nierdzewnych, emaliowanych lub szklanych — nigdy żeliwnych czy aluminiowych, bo kwas szczawiowy reaguje z metalem. Odróżnianie: szczaw zwyczajny (R. acetosa) jest znacznie większy (do 100 cm), ma duże liście o nasadzie strzałkowatej, z łatkami skierowanymi ku dołowi, równolegle do ogonka; szczaw polny jest drobny, a jego łatki sterczą na boki (oszczepowato) — to najpewniejsza cecha. Szczawik zajęczy (Oxalis acetosella), również kwaśny, ma zupełnie inne, trójlistkowe liście typu koniczyny i rośnie w cienistych lasach. Uwaga na siedlisko: szczaw polny masowo zasiedla hałdy i tereny poprzemysłowe — kwaśne gleby, na których lubi rosnąć, bywają skażone; zbierać wyłącznie z czystych muraw piaskowych, wrzosowisk i obrzeży borów.

Przeciwwskazania