Szczaw tępolistny

Opis

Szczaw tępolistny to najczęściej spotykany „koński szczaw” polskich pastwisk, przychaci i rowów — mocna, głęboko korzeniąca się bylina, którą rolnicy zwalczają jako chwast trudny do wytępienia. W ziołolecznictwie zajmuje miejsce drugorzędne wobec szczawiu kędzierzawego: ma podobny skład (antrachinony, garbniki, gorycze), ale jest uboższy w substancje czynne i zawiera więcej garbników, przez co działa raczej ściągająco niż przeczyszczająco. Najlepiej znany jest z zastosowania, o którym wiedzą wszystkie dzieci: świeżym, zmiętym liściem naciera się skórę poparzoną pokrzywą. Bogaty w szczawiany i azotany — surowiec do stosowania ostrożnego i raczej zewnętrznego.

Wygląd

Silna bylina wysokości 60–130 cm, o sztywnej, wzniesionej, w górze rozgałęzionej łodydze. Liście odziomkowe bardzo duże (blaszka 20–40 cm długości i 10–15 cm szerokości — stosunek długości do szerokości ok. 2–3:1, czyli wyraźnie szersze niż u szczawiu kędzierzawego), podłużnie jajowate do jajowato-lancetowatych, o nasadzie zaokrąglonej lub głęboko sercowatej i wierzchołku tępym lub zaokrąglonym (stąd nazwa); brzeg całobrzegi lub słabo falisty, ale nigdy gęsto kędzierzawy; użyłkowanie pierzaste, nerw główny gruby, po spodniej stronie często wyraźnie czerwony — cecha rozpoznawcza. Ogonek długi, gruby, rynienkowaty, zwykle zabarwiony na czerwono. Liście łodygowe mniejsze, krótkoogonkowe, z błoniastą gatką u nasady. Łodyga bruzdowana, zielona, później czerwonawa. Kwiatostan to luźna, szeroka wiecha z okółkowych kłębików zielonkawych kwiatów; gałązki wiechy odstające, przez co wiecha jest rozłożysta (u kędzierzawego smukła i zwarta). Owoc: trójgraniasty orzeszek otoczony trzema powiększonymi listkami okwiatu — trójkątno-jajowatymi, których brzeg jest wyraźnie ząbkowany, zaopatrzony w 2–5 sztywnych, szydlastych kolców po każdej stronie, a jeden z listków ma dużą, owalną, czerwonawą naroślą (guzek). Ząbkowane listki okwiatu z kolcami to najpewniejsza cecha diagnostyczna gatunku. Korzeń palowy, bardzo gruby, głęboki (do 1 m i więcej), z zewnątrz brunatny, na przekroju żółtawy do rdzawobrunatnego, o smaku cierpkim i gorzkim.

Gdzie rośnie

Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie na pastwiskach, łąkach, przychaciach, wysypiskach, przy gnojowniach i oborach, na przydrożach, w rowach, na brzegach wód, ugorach i w zaniedbanych ogrodach. Wybitnie nitrofilny — masowo zarasta miejsca nawożone obornikiem, wygniecione przez bydło i wydeptane. Uważany za jeden z najbardziej uciążliwych chwastów użytków zielonych: nasiona zachowują żywotność w glebie kilkadziesiąt lat, a odcięty korzeń odbija z każdego fragmentu.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, gliniasta lub próchniczna, świeża do wilgotnej, bardzo zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 5,5–7,5); znosi zbicie gleby i okresowe zalanie. W pełni mrozoodporny (strefa 3), głęboki korzeń palowy daje mu dużą odporność na suszę. Nie zbierać z okolic gnojowisk, obór, gnojowników, wybiegów dla zwierząt oraz z pól nawożonych gnojowicą — właśnie tam rośnie najbujniej, a surowiec jest wtedy skrajnie zanieczyszczony azotanami i bakteriologicznie. Nie zbierać z poboczy dróg i pastwisk opryskiwanych herbicydami (gatunek jest bezpośrednim celem takich zabiegów).

Surowiec

korzeń (Rumicis obtusifolii radix), pomocniczo świeży liść (do stosowania zewnętrznego) — surowiec ludowy, nieoficjalny, uważany za słabszy zamiennik korzenia szczawiu kędzierzawego

Termin zbioru

Korzeń — jesienią (wrzesień–październik), po zaschnięciu części nadziemnej, lub wczesną wiosną (marzec–kwiecień) przed wypuszczeniem rozety; wykopywać z roślin co najmniej dwuletnich, głęboko, szpadlem lub widłami (korzeń idzie na metr i łatwo się urywa). Umyć, obciąć szyjkę korzeniową, grubsze sztuki pokroić wzdłuż i w krążki jeszcze przed suszeniem — po wysuszeniu twardnieją jak drewno. Liść świeży (do stosowania zewnętrznego) — od maja do sierpnia, zbierać na bieżąco, w miarę potrzeby; nie przechowuje się go w formie suszu. Owocostany (do oznaczania i celów zielarskich) — sierpień–wrzesień.

Skład chemiczny

Korzeń: pochodne antrachinonu (emodyna, chryzofanol, fiscjon i ich glikozydy) — w mniejszym stężeniu niż u szczawiu kędzierzawego, garbniki katechinowe i galusowe w dużej ilości (przeważają nad antrachinonami, stąd przewaga działania ściągającego), gorycze, kwas szczawiowy i szczawiany, flawonoidy, żywice, sole żelaza, kwasy fenolowe. Liście: kwas szczawiowy w znacznych ilościach, garbniki, flawonoidy, witamina C, karotenoidy, azotany (na siedliskach nitrofilnych bardzo wysokie stężenia); w liściach nie stwierdzono substancji odpowiedzialnej za rzekome „neutralizowanie” jadu pokrzywy — ulga bierze się z chłodzącego, ściągającego działania soku i samego pocierania.

Właściwości

• Korzeń: ściągające i przeciwzapalne (przewaga garbników), łagodnie przeczyszczające przy większych dawkach (antrachinony), żółciopędne i pobudzające trawienie dzięki goryczom. W zielarstwie ludowym stosowany zamiennie ze szczawiem kędzierzawym jako środek „oczyszczający” przy przewlekłych schorzeniach skóry — trądziku, egzemie, wysypkach o podłożu jelitowo-wątrobowym — jednak jego działanie jest słabsze i mniej przewidywalne. Zewnętrznie: świeży liść, roztarty w dłoniach do wypuszczenia soku i wtarty w skórę, przynosi ulgę po oparzeniu pokrzywą, ukąszeniach owadów i przy świądzie; odwar z korzenia stosowany do przemywań przy sączących zmianach skórnych, grzybicach i owrzodzeniach. Ludowo — surowiec przeciwbiegunkowy (efekt garbnikowy). Uwaga: w praktyce zielarskiej, gdy dostępne są oba gatunki, do celów wewnętrznych wybiera się szczaw kędzierzawy, a tępolistny traktuje jako materiał do zastosowań zewnętrznych.

Zastosowanie

Odwar z korzenia (zewnętrznie): 2 łyżki rozdrobnionego suszonego korzenia na 0,5 l wody, gotować 10–15 minut pod przykryciem, odstawić, przecedzić — do przemywań, okładów i kąpieli miejscowych przy egzemie, świądzie, grzybicy stóp, sączących zmianach skórnych. To najbezpieczniejsza i najczęściej stosowana forma. Odwar do stosowania wewnętrznego: 1 łyżeczka korzenia na szklankę wody, gotować 8–10 minut, pić pół szklanki 1–2 razy dziennie, krótkotrwale (nie dłużej niż 2 tygodnie) — jak przy każdym surowcu antrachinonowym. Świeży liść: zmiąć w dłoni, aż puści sok, i wetrzeć w skórę poparzoną pokrzywą lub pokąsaną przez owady; powtarzać w razie potrzeby. Liści nie zaleca się spożywać — są gorzkie, twarde, bogate w szczawiany i azotany, a ich wartość kulinarna jest znikoma (młode liście bywały jadane z głodu, nie z wyboru). Nie stosować nalewek z tego gatunku ani preparatów o nieznanym stężeniu.

Uwagi dla zielarza

Korzeń kroić wyłącznie na świeżo — po wysuszeniu jest niemal nie do rozdrobnienia. Suszyć w temperaturze do 40–45 °C, w cieniu i przewiewie, do pełnej kruchości; grubsze kawałki przekroić wzdłuż, inaczej zapleśnieją w środku. Dobry surowiec: brunatny z zewnątrz, na przekroju żółtawy do rdzawego, o cierpkim, ściągającym smaku; blady, biały przekrój oznacza korzeń młody albo zebrany w niewłaściwej porze. Przechowywać szczelnie, w ciemności, do 2 lat. Do odwarów używać naczyń nierdzewnych lub emaliowanych — garbniki reagują z żelazem, czerniając wywar. Odróżnianie od gatunków mylonych: szczaw kędzierzawy (R. crispus) ma liście wąskie (4–6 razy dłuższe niż szersze) o gęsto kędzierzawym brzegu, a listki okwiatu całobrzegie, bez kolców — szczaw tępolistny ma liście szerokie, tępe, o sercowatej nasadzie i czerwonym nerwie, a listki okwiatu wyraźnie kolczasto ząbkowane; te dwa gatunki często krzyżują się w naturze, dając mieszańce o cechach pośrednich (R. × pratensis) — w razie wątpliwości oznaczać po owocostanie, nie po liściu. Szczaw alpejski (R. alpinus) ma liście okrągławe, wielkości łopianu, i występuje tylko w górach. Łopian (Arctium) ma liście od spodu białofilcowate — szczaw tępolistny jest od spodu zielony, nagi, ma gatkę i cierpki smak. Nie mylić też ze szczawiem zwyczajnym (R. acetosa) — ten ma nasadę strzałkowatą i kwaśny smak, tępolistny jest gorzki.

Przeciwwskazania