Szczaw zwyczajny

Opis

Szczaw zwyczajny to najlepiej znany z krajowych szczawiów: kwaśne, soczyste liście od pokoleń trafiają na polskie stoły w postaci zupy szczawiowej z jajkiem. W zielarstwie ma znaczenie umiarkowane, ale realne — działa moczopędnie, chłodząco, lekko przeczyszczająco i przeciwgnilcowo, jest bogatym źródłem witaminy C i żelaza. Współcześnie największą sławę zdobył jako składnik preparatu Sinupret, wykorzystywanego w leczeniu zapalenia zatok. Rośnie pospolicie na wilgotnych łąkach całego kraju. Jego stosowanie ogranicza wysoka zawartość kwasu szczawiowego — surowiec smaczny, ale nie dla każdego i nie codziennie.

Wygląd

Bylina wysokości 30–100 cm, dwupienna (kwiaty męskie i żeńskie na osobnych roślinach). Liście odziomkowe zebrane w rozetę, długoogonkowe, o blaszce podłużnie jajowatej do lancetowatej (5–15 cm), soczystej, jasnozielonej, całobrzegiej, a u nasady wyraźnie strzałkowatej: z dwiema ostrymi łatkami skierowanymi w dół, równolegle do ogonka — to główna cecha diagnostyczna, odróżniająca go od szczawiu polnego, u którego łatki sterczą na boki (oszczepowato). Smak liścia wyraźnie kwaśny. Liście łodygowe skrętoległe, coraz mniejsze ku górze, górne siedzące i obejmujące łodygę uszkami; u nasady każdego liścia gatka — biaława, błoniasta, postrzępiona pochewka charakterystyczna dla rdestowatych. Łodyga wzniesiona, bruzdowana, zwykle nierozgałęziona do wysokości kwiatostanu, często czerwonawa. Kwiatostan to luźna, wąska, wzniesiona wiecha złożona z okółkowych kłębików drobnych kwiatów: męskie żółtozielonkawe, żeńskie z czerwonawymi znamionami — dojrzewający owocostan przybiera rdzawoczerwoną barwę, przez co kwitnące łąki mają rudy odcień. Owoc: drobny, trójgraniasty, lśniący, czarnobrunatny orzeszek otoczony trzema powiększonymi, sercowatymi, błoniastymi, całobrzegimi listkami okwiatu z drobnym łuseczkowatym wyrostkiem u nasady (guzki słabo zaznaczone, nie kolczaste — inaczej niż u szczawiu tępolistnego). Organ podziemny: krótkie kłącze z wiązką rozgałęzionych, włóknistych korzeni, nie tak masywne jak korzeń palowy szczawiu kędzierzawego.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro subalpejskie. Rośnie na łąkach świeżych i wilgotnych, pastwiskach, w ziołoroślach, na skrajach zarośli, w widnych lasach łęgowych, na przydrożach, miedzach i przychaciach. Preferuje gleby świeże, zasobne w azot — jest wskaźnikiem łąk żyznych i dobrze nawożonych. Jedna z pospolitszych roślin polskich łąk kośnych; uprawiany też w ogrodach jako warzywo (odmiany o dużych, mniej kwaśnych liściach, np. 'Lyoński').

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego; w pełnym słońcu i suszy liście szybko twardnieją i strzelają w kwiat, dlatego w uprawie lepsze jest lekkie zacienienie. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0). W pełni mrozoodporny (strefa 3), odrasta bardzo wcześnie, już w marcu. Nie znosi długotrwałej suszy. W uprawie wycinać pędy kwiatowe — przedłuża to okres zbioru miękkich liści. Nie zbierać z łąk nawożonych gnojowicą, z pastwisk, poboczy dróg i terenów przemysłowych: szczaw silnie kumuluje azotany, a przy wysokim nawożeniu azotowym rośnie w nim także zawartość szczawianów.

Surowiec

ziele/liść (Rumicis acetosae herba, Rumicis acetosae folium), pomocniczo korzeń (Rumicis acetosae radix); liść jest surowcem podstawowym, także jadalnym

Termin zbioru

Liście (na cele lecznicze i kulinarne) — od kwietnia do czerwca, młode, przed wykształceniem pędu kwiatowego; po zakwitnięciu twardnieją, gorzknieją i gwałtownie rośnie w nich zawartość kwasu szczawiowego. Ścinać nożem, rano, po obeschnięciu rosy. Roślina odrasta po ścięciu, więc możliwy jest drugi pokos (sierpień–wrzesień) — jesienne liście są delikatniejsze niż letnie. Ziele kwitnące (na cele zielarskie) — w maju–czerwcu, w początkach kwitnienia. Korzeń — jesienią (wrzesień–październik) lub wczesną wiosną; wykopywać, umyć, rozdrobnić na świeżo, suszyć. Nasiona (owocostany) — lipiec–sierpień, gdy zbrunatnieją.

Skład chemiczny

Liście: kwas szczawiowy i jego sole (szczawian potasu i wapnia) — do kilku promili świeżej masy, znacznie więcej w liściach starych i kwitnących; kwas jabłkowy, cytrynowy i winowy; witamina C w dużych ilościach, karotenoidy, witaminy z grupy B, witamina K; flawonoidy (hiperozyd, kwercetyna, rutyna, witeksyna), garbniki, antocyjany, kwasy fenolowe, sole potasu, magnezu i żelaza, śluzy, błonnik. Korzeń: antrachinony (emodyna, chryzofanol) w niewielkiej ilości, garbniki, gorycze, kwas szczawiowy. Zawartość antrachinonów jest wyraźnie niższa niż w szczawiu kędzierzawym — stąd bardzo słabe działanie przeczyszczające.

Właściwości

• Liść: moczopędny (sole potasu i kwasy organiczne), chłodzący i orzeźwiający, przeciwgnilcowy i witaminizujący (klasyczne zioło przeciw szkorbutowi, dawniej cenne wiosną, po zimie ubogiej w warzywa), pobudzający apetyt i wydzielanie soków trawiennych, łagodnie przeczyszczający dzięki błonnikowi i kwasom organicznym. Wspiera przyswajanie żelaza dzięki wysokiej zawartości witaminy C — choć jednocześnie szczawiany to wchłanianie ograniczają, więc efekt netto jest umiarkowany. Wyciąg z ziela szczawiu jest jednym ze składników preparatów sekretolitycznych stosowanych w zapaleniu zatok i nieżytach górnych dróg oddechowych (m.in. Sinupret, obok kwiatu pierwiosnka, kwiatu bzu czarnego, ziela werbeny i korzenia goryczki) — działa tam sekretolitycznie, upłynniając wydzielinę, i przeciwzapalnie. Korzeń: słabo ściągający i łagodnie przeczyszczający, znaczenie marginalne. Zewnętrznie: świeży sok i roztarte liście chłodząco i ściągająco na podrażnienia skóry, ukąszenia owadów i drobne stany zapalne; ludowo — na czyraki i wrzody.

Zastosowanie

Napar z liści: 1–2 łyżeczki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie, krótkotrwale (2–3 tygodnie) — jako środek moczopędny i witaminizujący. Nie stosować jako codziennej, wieloletniej herbatki; ogranicznikiem jest kwas szczawiowy. Sok ze świeżych liści: 1–2 łyżki dziennie, rozcieńczone wodą, w kuracji wiosennej, przez 2–3 tygodnie. Kulinarnie: zupa szczawiowa (ok. 200–300 g świeżych liści na 4 porcje, zblanszować i zmiksować, podawać z jajkiem i śmietaną — nabiał wiąże część szczawianów wapniem, co jest starą i bardzo sensowną praktyką kuchenną), młode liście do sałatek, sosów do ryb, farszów. Gotowanie i odlanie wody usuwa część kwasu szczawiowego. Zdrowa osoba dorosła może jeść szczawiową sezonowo, 1–2 razy w tygodniu wiosną — nie codziennie i nie w dużych porcjach. Zewnętrznie: świeże, roztarte liście jako chłodzący okład. Nie stosować nalewek. Nie podawać dzieciom poniżej 3. roku życia.

Uwagi dla zielarza

Liście suszyć bardzo szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C — soczysta blaszka łatwo czernieje i pleśnieje, a wyższa temperatura niszczy witaminę C. W praktyce szczaw jest surowcem, który znacznie lepiej wykorzystuje się świeży, mrożony lub w postaci soku niż w suszu; mrożenie zblanszowanych liści to najlepszy sposób zachowania ich na zimę. Dobry susz: zachowuje zielonkawą barwę i wyraźnie kwaśny smak; szary, zbrunatniały, bez kwasowości — bez wartości. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy. Do gotowania i odwarów używać naczyń nierdzewnych, emaliowanych lub szklanych — nigdy żeliwnych czy aluminiowych: kwas szczawiowy reaguje z metalem, psuje smak i tworzy niepożądane związki. Kluczowa zasada zbioru: kwaśność i wartość liścia spadają wraz z wiekiem rośliny, a zawartość szczawianów rośnie — zbierać wyłącznie przed kwitnieniem. Odróżnianie: szczaw polny (R. acetosella) jest drobny (do 30 cm), a jego liście mają łatki sterczące na boki (oszczepowate), nie skierowane w dół; szczaw kędzierzawy i tępolistny są znacznie potężniejsze, gorzkie, nie kwaśne, i mają liście bez strzałkowatej nasady. Szczawik zajęczy (Oxalis acetosella) ma trójlistkowe liście koniczynowe i rośnie w lasach. Największe ryzyko pomyłki w terenie: młode liście szczawiu bywają mylone z liśćmi łopianu lub ostrożenia — decyduje kwaśny smak i gatka na łodydze.

Przeciwwskazania