Szczawik zajęczy

Opis

Szczawik zajęczy to niepozorna, kilkucentymetrowa roślina runa cienistych lasów bukowych i świerkowych, tworząca gęste, jasnozielone kobierce. Rozpoznaje się go natychmiast po trójlistkowych, sercowatych listkach przypominających koniczynę i po wyraźnie kwaśnym smaku — mówi się o nim „kukułczy chleb”, bo dzieci od wieków żuły jego liście dla orzeźwienia. Kwiaty ma białe z fioletowym unerwieniem, a listki składa na noc i przed deszczem (nyktynastia). W zielarstwie ma znaczenie ograniczone: działa chłodząco, moczopędnie i przeciwgorączkowo, ale zawiera na tyle dużo kwasu szczawiowego, że nadaje się wyłącznie do sporadycznego, oszczędnego użycia. Botanicznie nie ma nic wspólnego ze szczawiami (Rumex) — należy do rodziny szczawikowatych.

Wygląd

Drobna, delikatna bylina wysokości zaledwie 5–15 cm, bezłodygowa — wszystkie liście i szypułki kwiatowe wyrastają bezpośrednio z płożącego kłącza. Liście długoogonkowe, trójlistkowe (złożone z trzech listków, jak u koniczyny), listki odwrotnie sercowate, wycięte na szczycie, jasnozielone, cienkie, miękko owłosione, o smaku wyraźnie kwaśnym; wykazują nyktynastię — na noc, przy silnym słońcu i przed deszczem składają się i opadają wzdłuż ogonka jak parasol. Ogonki cienkie, owłosione, u nasady rozszerzone. Kwiat pojedynczy, na cienkiej, wzniesionej szypułce, o pięciu białych płatkach z wyraźnym różowofioletowym unerwieniem i żółtawą plamką u nasady, średnicy 1–2 cm; kwitnie w kwietniu–maju. Poza kwiatami otwartymi roślina wytwarza latem drugi typ kwiatów — kleistogamiczne: drobne, bezpłatkowe, samopylne, ukryte pod liśćmi, i to z nich pochodzi większość nasion. Owoc to pięciokomorowa, jajowata torebka, która przy dotknięciu pęka wybuchowo i wyrzuca nasiona na odległość do 2 m. Organ podziemny: cienkie, kruche, pełzające kłącze pokryte mięsistymi, różowawymi łuskami (przekształconymi nasadami liści), z którego roślina rozrasta się klonalnie w zwarte płaty.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel górny. Charakterystyczny składnik runa lasów cienistych i wilgotnych: buczyn, borów świerkowych i jodłowych, grądów, olsów i łęgów; rośnie na próchnicznych glebach leśnych, przy pniach, na butwiejącym drewnie, na omszałych głazach i w cieniu podszytu. Wskaźnik gleb kwaśnych, próchnicznych, wilgotnych i lasów o ustabilizowanym mikroklimacie. Nie rośnie na otwartej przestrzeni ani w pełnym słońcu — jest gatunkiem ściśle cienioznośnym (sciofit).

Warunki

Stanowisko cieniste do półcienistego, chłodne i wilgotne, o stałej wilgotności powietrza. Gleba lekka, próchniczna, przepuszczalna, stale wilgotna, o odczynie kwaśnym (pH 4,5–6,0), bogata w butwiejącą materię organiczną. Mrozoodporny (strefa 4–5), ale bardzo wrażliwy na przesuszenie i pełne słońce — na słońcu liście składają się i więdną w ciągu godzin. W ogrodach nadaje się wyłącznie do cienistych zakątków pod drzewami iglastymi. Nie zbierać z runa parków narodowych i rezerwatów, z bezpośredniego sąsiedztwa szlaków turystycznych i miejsc biwakowych ani z lasów w pobliżu dróg i terenów przemysłowych. Nie wyrywać roślin z kłączem — szczawik odbudowuje płat latami; ścinać wyłącznie części nadziemne.

Surowiec

ziele (Oxalidis acetosellae herba, dawniej Herba Acetosellae, Herba Trifolii acetosi) — surowiec ludowy, dziś praktycznie wyszły z użycia w oficjalnym lecznictwie

Termin zbioru

Ziele — od kwietnia do czerwca, w okresie kwitnienia lub tuż przed, gdy liście są jeszcze młode, jasne i soczyste; później blaszki żółkną i rośnie w nich udział szczawianów. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych, gdy listki są rozwinięte (w słońcu i przed deszczem roślina je składa, co utrudnia zbiór i oznacza gorszy stan surowca). Ścinać nożyczkami tuż nad ziemią, pozostawiając kłącze w glebie. Zbierać oszczędnie i tylko z bogatych, rozległych płatów. Świeże ziele przerabiać natychmiast — więdnie i czernieje w ciągu godzin.

Skład chemiczny

Ziele: kwas szczawiowy i jego sole — przede wszystkim szczawian potasu (tzw. sól szczawikowa, dawniej pozyskiwana z tej rośliny na skalę przemysłową do usuwania plam z atramentu i rdzy), w stężeniu wysokim jak na roślinę zielną; kwas jabłkowy i cytrynowy, witamina C w znacznych ilościach, flawonoidy (m.in. glikozydy kwercetyny i izoramnetyny), garbniki, śluzy, karotenoidy, sole potasu. Nie zawiera antrachinonów (w odróżnieniu od szczawiów z rodzaju Rumex) — jego działanie opiera się wyłącznie na kwasach organicznych, witaminie C i flawonoidach.

Właściwości

• Ziele: chłodzące i przeciwgorączkowe (kwasy organiczne), moczopędne, orzeźwiające i pobudzające apetyt, przeciwgnilcowe (witamina C — dawniej stosowany przeciw szkorbutowi), lekko przeciwzapalne i ściągające na błony śluzowe (garbniki), łagodnie żółciopędne. W zielarstwie ludowym stosowany przy gorączce, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, braku apetytu, jako składnik wiosennych kuracji witaminowych, a zewnętrznie — sok ze świeżego ziela do przemywania ran, wrzodów i zmian skórnych oraz jako środek chłodzący na oparzenia. Dawniej sok wykorzystywano także jako odtrutkę przy zatruciach arszenikiem i rtęcią — dziś to wyłącznie ciekawostka historyczna, nie zalecenie. Realne znaczenie lecznicze szczawika jest niewielkie i dziś praktycznie nie stosuje się go w profesjonalnym ziołolecznictwie; jego pozycja to raczej roślina jadalna „na jeden listek”, dodawana do sałatek dla kwaśnego akcentu. Szczawik ma także znaczenie kulinarne jako naturalny zakwaszacz do sosów i sałat.

Zastosowanie

Surowiec bogaty w szczawiany — stosować wyłącznie w małych ilościach i sporadycznie, nigdy jako kurację ciągłą. Napar: 1 łyżeczka świeżego lub suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić najwyżej 1 szklankę dziennie, przez kilka dni, doraźnie (przy gorączce, jako napój chłodzący). Nie stosować dłużej niż 5–7 dni z rzędu i nie zwiększać dawek. Płukanka: 1 łyżka ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, przecedzić — do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych. Sok ze świeżego ziela: zewnętrznie, do przemywania podrażnionej skóry i drobnych zmian, oraz jako chłodzący okład; wewnętrznie — nie zalecany. Kulinarnie: kilka świeżych listków jako kwaśny dodatek do sałatek, twarożku lub sosów; nie stosować jako bazy potrawy, nie zastępować nim szczawiu zwyczajnego w zupie — stężenie szczawianów jest tu za wysokie. Nie podawać dzieciom w postaci naparu; sporadycznie zjedzony listek w lesie nie stanowi zagrożenia.

Uwagi dla zielarza

Ziele jest tak delikatne, że praktycznie nie da się z niego zrobić dobrego suszu: blaszki czernieją, kruszą się i tracą całą kwasowość, a wraz z nią wartość. Jeśli już suszyć — bardzo szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C; przechowywać nie dłużej niż 6–12 miesięcy. W praktyce zielarskiej szczawik wykorzystuje się na świeżo albo wcale. Do naparów i przetworów używać naczyń szklanych, emaliowanych lub nierdzewnych — nigdy żeliwnych czy aluminiowych: kwas szczawiowy silnie reaguje z metalem. Rozpoznawanie w terenie jest łatwe i pewne: trójlistkowe, odwrotnie sercowate listki, kwaśny smak, cieniste stanowisko leśne. Gatunki mylone: koniczyna biała i koniczyna łąkowa (Trifolium) mają listki owalne lub eliptyczne, z jasną plamką, wyraźnie ząbkowane na brzegu, nie są kwaśne i rosną na otwartych łąkach, nie w lesie; szczawik rożkowaty (Oxalis corniculata) i szczawik żółty (O. stricta) to chwasty ogrodowe o żółtych kwiatach i płożącej łodydze — ich skład jest podobny, ale rosną na siedliskach ruderalnych. Największa różnica wobec „zwykłego” szczawiu (Rumex): szczawik to inna rodzina, ma liście trójlistkowe i nie zawiera antrachinonów, więc nie działa przeczyszczająco. Zasada praktyczna zbioru: to roślina, którą się szczypie, a nie kosi — zbieraj garść, nie worek.

Przeciwwskazania