Szczeć pospolita

Opis

Szczeć pospolita to okazała, dwuletnia roślina o sztywnej, kolczastej łodydze i charakterystycznej, jajowatej główce kwiatostanowej, która po przekwitnieniu zasycha i sterczy nad zaroślami przez całą zimę. Jej zrośnięte u nasady liście tworzą miseczki gromadzące deszczówkę — stąd łacińska nazwa rodzajowa Dipsacus („pragnienie”). Przez stulecia suche główki wykorzystywano w sukiennictwie do drapania i puszenia wełny. W ostatnich dwóch dekadach szczeć stała się bardzo popularna jako zioło stosowane wspomagająco w boreliozie, spopularyzowane przez zielarzy anglosaskich i niemieckich. Trzeba to powiedzieć jasno: brak jest badań klinicznych potwierdzających skuteczność szczeci w leczeniu boreliozy, a jej stosowanie nie zastępuje antybiotykoterapii.

Wygląd

Roślina dwuletnia. W pierwszym roku tworzy przyziemną rozetę liści podłużnie odwrotnie jajowatych, karbowanych, szorstko owłosionych, z rzędem sztywnych kolców na dolnej stronie nerwu głównego. W drugim roku wyrasta sztywna, wzniesiona, kanciasta i bruzdowana łodyga wysokości 100–200 cm, pokryta ostrymi kolcami wzdłuż żeber. Liście łodygowe naprzeciwległe, lancetowate, całobrzegie lub słabo karbowane, o wyraźnym, jasnym nerwie głównym uzbrojonym w kolce od spodu; nasady dwóch liści w każdym węźle zrastają się wokół łodygi, tworząc miseczkowate zbiorniki, w których zbiera się woda deszczowa — to cecha diagnostyczna rodzaju. Kwiatostan to gęsta, sztywna główka o kształcie jajowatym do walcowatego (4–8 cm długości), otoczona wieńcem długich, sztywnych, kolczastych, wzniesionych i wygiętych łusek okrywy. Kwiaty drobne, rurkowate, bladoliliowe do różowawych, rozkwitają w charakterystyczny sposób — najpierw w pierścieniu wokół środka główki, po czym fala kwitnienia rozchodzi się jednocześnie w górę i w dół, dając wrażenie pierścienia wędrującego po główce. Między kwiatami sterczą ostro zakończone, kłujące przysadki. Owoc: czterokanciasta niełupka; zaschnięte, ciemnobrunatne główki trwają na sztywnych łodygach przez zimę i są zimowym pokarmem szczygłów. Korzeń palowy, gruby, wrzecionowaty, mięsisty, głęboko sięgający, biały do kremowego, o gorzkawym smaku — w pierwszym roku najbardziej wartościowy.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzenia południowo- i zachodnioeuropejskiego, w Polsce zadomowiony (kenofit), spotykany głównie w zachodniej i południowej części kraju, na niżu; miejscami rozprzestrzenia się. Rośnie na przydrożach, nasypach kolejowych, skarpach, ugorach, brzegach rowów i cieków, na przychaciach, żwirowniach, w zaroślach i na wilgotnych nieużytkach. Preferuje siedliska ruderalne, gliniaste i wilgotne. Coraz częściej uprawiana w ogrodach zielarskich i jako roślina ozdobna oraz miododajna; zdziczałe okazy pochodzą zwykle z upraw.

Warunki

Stanowisko słoneczne, otwarte — w cieniu roślina nie zawiązuje kwiatostanu. Gleba gliniasta, ciężka, żyzna, świeża do wilgotnej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5); znosi gleby zbite i okresowo podmokłe, źle rośnie na suchych piaskach. Mrozoodporna (strefa 5) — rozeta pierwszoroczna dobrze zimuje pod śniegiem. Wysiew jesienią lub wczesną wiosną, nasiona wymagają chłodnej stratyfikacji i światła do kiełkowania (nie przykrywać ziemią). Roślina obficie samosieje się i potrafi się rozplenić. Nie zbierać z nasypów kolejowych, poboczy dróg szybkiego ruchu i terenów przemysłowych — to jej ulubione siedliska, a korzeń palowy, jako organ wieloletni, gromadzi metale ciężkie.

Surowiec

korzeń (Dipsaci fullonis radix), pomocniczo ziele i liść — surowiec nieoficjalny, nieujęty w farmakopei; nie mylić z korzeniem chińskiej szczeci Dipsacus asper (Xu Duan), będącej odrębnym surowcem medycyny chińskiej

Termin zbioru

Korzeń — najlepszy z roślin jednorocznych (rozet, które jeszcze nie wybiły w pęd kwiatowy), wykopywany jesienią pierwszego roku (wrzesień–listopad) lub bardzo wczesną wiosną drugiego roku (marzec–kwiecień), zanim rozeta zacznie strzelać w łodygę. Po zakwitnięciu roślina zużywa zapasy korzenia, który staje się zdrewniały, pusty i bezwartościowy — korzeń z rośliny kwitnącej lub owocującej jest surowcem gorszym. Wykopywać szpadlem głęboko (korzeń sięga 30–60 cm), umyć szczotką, obciąć nadziemne części, grubsze sztuki pokroić wzdłuż i w plastry jeszcze na świeżo. Liście — wiosną i latem, z rozet lub młodych pędów. Główki nasienne (cele ozdobne, sukiennicze) — jesienią, po zaschnięciu.

Skład chemiczny

Korzeń: glikozydy irydoidowe (m.in. loganina, sylwestrozyd, kantleyozyd, dipsanozydy), saponiny triterpenowe, garbniki, gorycze, inulina, kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), flawonoidy, glikozydy kwasu kawowego. W ostatnich latach opisano w korzeniu i zielu związki o działaniu przeciwbakteryjnym in vitro. Skład chemiczny szczeci pospolitej jest zbadany słabo — znacznie lepiej poznano chińską Dipsacus asper, której danych NIE należy odnosić do gatunku europejskiego. Ziele i liście: irydoidy, flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe.

Właściwości

• Właściwości szczeci są słabo udokumentowane naukowo i opierają się głównie na tradycji zielarskiej oraz badaniach in vitro. Tradycyjnie korzeniowi przypisuje się działanie: przeciwzapalne, moczopędne, napotne, żółciopędne, pobudzające trawienie (gorycze), lekko przeciwbólowe oraz „oczyszczające” — dawniej stosowano go przy dolegliwościach reumatycznych, obrzękach, chorobach skóry, brodawkach i pękaniu skóry, a wodę zebraną w miseczkach liściowych — do przemywania oczu i piegów. Współczesna popularność szczeci wynika wyłącznie z jej stosowania jako ziołowego wsparcia w boreliozie (chorobie z Lyme), spopularyzowanego przez niemieckiego zielarza Wolf-Dietera Storla. Stan wiedzy jest jednoznaczny: badania in vitro wykazały pewne działanie wybranych wyciągów wobec form przetrwalnikowych Borrelia burgdorferi, ale NIE istnieją badania kliniczne u ludzi potwierdzające skuteczność szczeci w leczeniu boreliozy. Szczeć nie jest lekiem na boreliozę, nie zastępuje antybiotykoterapii i nie należy jej stosować zamiast leczenia przepisanego przez lekarza. Odstąpienie od antybiotyku na rzecz szczeci grozi rozwinięciem późnej postaci boreliozy z zajęciem stawów, serca i układu nerwowego.

Zastosowanie

UWAGA: brak ustalonego, potwierdzonego badaniami dawkowania — poniższe proporcje odzwierciedlają praktykę zielarską, nie dowody kliniczne. Nalewka z korzenia (forma najczęściej używana, bo część substancji czynnych słabo rozpuszcza się w wodzie): 1 część rozdrobnionego świeżego korzenia na 3–5 części alkoholu 40–60%, macerować 3–4 tygodnie w ciemności, wstrząsając co kilka dni, przecedzić. Stosowanie w praktyce zielarskiej: zaczynać ostrożnie od 3 kropli dziennie i powoli, przez tygodnie, zwiększać dawkę, obserwując reakcję organizmu; przy nasileniu objawów — cofnąć się do niższej dawki. Odwar z korzenia: 1 łyżeczka suszonego korzenia na szklankę wody, gotować 10 minut, odstawić 15 minut; pić 1–2 razy dziennie. Kuracje szczecią prowadzone są zwykle miesiącami i to kolejny powód, by prowadzić je wyłącznie pod nadzorem doświadczonego zielarza lub lekarza — nie samodzielnie. Zewnętrznie: odwar do przemywań przy zmianach skórnych i okładów. Nie stosować szczeci w miejsce antybiotyku po ukąszeniu kleszcza i przy rumieniu wędrującym — w takiej sytuacji należy natychmiast zgłosić się do lekarza.

Uwagi dla zielarza

Kluczowa zasada: wartościowy jest wyłącznie korzeń z rośliny jednorocznej (rozety) lub z wczesnej wiosny drugiego roku. Po wybiciu pędu kwiatowego roślina „przepompowuje” zapasy do łodygi i główek, a korzeń staje się zdrewniały i pusty — taki surowiec jest bezwartościowy. Rozpoznanie rozety pierwszorocznej: brak łodygi, liście podłużne, karbowane, szorstkie, z rzędem kolców na spodniej stronie nerwu głównego. Korzeń kroić na świeżo (po wysuszeniu twardnieje jak drewno), suszyć w temperaturze do 40 °C, w cieniu i przewiewie; grubsze sztuki przekroić wzdłuż. Dobry surowiec: kawałki jasnokremowe do jasnobrunatnych, o gorzkawym smaku i lekko ziemistym zapachu; szary, spleśniały, bez goryczy — dyskwalifikowany. Przechowywać szczelnie, w ciemności, do 2 lat. Bardzo wielu zielarzy uważa, że nalewka ze świeżego korzenia działa lepiej niż z suszu — ekstrakcja irydoidów i saponin jest wtedy pełniejsza. Odróżnianie: szczeć owłosiona (Dipsacus pilosus) ma główkę kulistą, białą i miękkie, mniej kolczaste łodygi; szczeć laciniata (D. laciniatus) ma liście głęboko pierzastodzielne. Nie mylić z ostem, ostrożeniem ani karczochem — te mają koszyczki (rodzina astrowatych), a szczeć główki z kolczastymi przysadkami i przeciwległe, zrośnięte u nasady liście. Krytyczna uwaga: w handlu pod nazwą „szczeć” bywa sprzedawany korzeń chińskiej Dipsacus asper (Xu Duan) — to inny gatunek, o innym składzie i innym zastosowaniu (medycyna chińska, wzmacnianie kości i ścięgien); sprawdzać nazwę łacińską na etykiecie. Roślina jest silnie kolczasta — zbierać w grubych rękawicach.

Przeciwwskazania