Szczyr roczny

Opis

Szczyr roczny to niepozorny, dwupienny chwast ogrodów i upraw okopowych, należący do wilczomleczowatych — rodziny, w której trujące gatunki są regułą. Dawna medycyna ludowa i zielarstwo klasztorne używały go jako drastycznego środka przeczyszczającego i moczopędnego, ale działanie to okupione było podrażnieniem przewodu pokarmowego i nerek, a przy większych dawkach zatruciem. Dziś roślina nie ma zastosowania w ziołolecznictwie i nie jest surowcem farmakopealnym. Dla zielarza istotne jest, by rozpoznać go jako chwast i nie dopuścić do zanieczyszczenia nim zbieranego ziela — zwłaszcza że rośnie tam, gdzie zbiera się komosę, szarłat czy pokrzywę. Zatrucia zdarzają się głównie u zwierząt gospodarskich, którym szczyr trafia do paszy.

Wygląd

Roślina jednoroczna, wysokości 10–50 cm, o pokroju wzniesionym i wyraźnie rozgałęzionym już od nasady — tym różni się od szczyru trwałego, który jest niemal nierozgałęziony. Łodyga naga lub bardzo skąpo owłosiona, czterokanciasta, wyraźnie węzłowata, jasnozielona, dęta. Liście naprzeciwległe, jajowatolancetowate do podłużnie jajowatych, długości 2–5 cm, o brzegu równomiernie karbowano-piłkowanym, jasnozielone, cienkie i niemal nagie (najwyżej z rzadkimi włoskami na brzegu i nerwach), o użyłkowaniu pierzastym z wyraźnym nerwem głównym; ogonek krótki, u nasady dwa drobne, szydlaste przylistki. Roślina dwupienna: kwiaty męskie zebrane w wąskie, przerywane, wzniesione kłosy wyrastające z kątów liści i wystające ponad liście, o kwiatach żółtozielonych z trzema działkami i licznymi pręcikami; kwiaty żeńskie po 1–3 siedzą niemal bezpośrednio w kątach liści, na bardzo krótkich szypułkach, z dwuklapowym słupkiem. Owoc: dwudzielna, szczeciniasto owłosiona rozłupnia (kokka) rozpadająca się na dwie jednonasienne części. Korzeń palowy, cienki, wiotki — roślina daje się wyrwać jednym ruchem. Cała roślina po wysuszeniu sinieje lub czernieje, a rozcierana wydaje nieprzyjemny zapach.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek pospolity, zwłaszcza w cieplejszych rejonach kraju, na południu i zachodzie; na północy i wschodzie rzadszy. Typowy chwast siedlisk ruderalnych i segetalnych: ogrody warzywne, uprawy okopowych, winnice, szklarnie, przydomowe rabaty, przychacia, gruzowiska, składy materiałów, przydroża, brzegi murów. Preferuje gleby żyzne, uprawiane, bogate w azot, w miejscach ciepłych i osłoniętych. Bardzo ekspansywny w szklarniach i tunelach — trudny do wyplenienia z uwagi na bank nasion.

Warunki

Nie uprawiany. Wymaga stanowiska ciepłego, słonecznego do półcienistego, gleby żyznej, próchnicznej, przepuszczalnej, świeżej, zasobnej w azot, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,8). Jako roślina roczna nie wymaga mrozoodporności — ginie z pierwszymi silnymi przymrozkami, odnawiając się corocznie z obfitego banku nasion, który potrafi przetrwać w glebie wiele lat. Rośliny nie zbieramy w ogóle. Przy zbiorze ziół z ogrodów, przychaci i miedz szczególnie uważać, by szczyr nie dostał się do koszyka z komosą, szarłatem, pokrzywą czy przetacznikiem — jest do nich podobny wielkością i barwą.

Surowiec

Brak współczesnego surowca zielarskiego. Dawniej opisywane jako ziele (Mercurialis herba) — dziś roślina wycofana z lecznictwa ze względu na toksyczność i brak przewagi nad bezpieczniejszymi środkami. Jedyne dopuszczalne zastosowanie to skrajnie rozcieńczone preparaty homeopatyczne. Nie zbierać do samodzielnego użytku.

Termin zbioru

Nie zbierać do celów leczniczych ani spożywczych. Roślina kwitnie od czerwca do października (w szklarniach właściwie cały rok) i w tym okresie jest najlepiej rozpoznawalna po wzniesionych kłosach męskich i owłosionych rozłupniach. Praktyczne działanie ogrodnicze: usuwać z korzeniem przed zawiązaniem owoców (najpóźniej w czerwcu i systematycznie do jesieni), by nie dopuścić do obsypania nasion; wyrwanych roślin nie zostawiać na grządce, bo dojrzewają nasiona w odciętych pędach.

Skład chemiczny

Skład niedostatecznie poznany i zmienny. Opisywano obecność saponin, alkaloidów (m.in. z grupy alkaloidów prostych — hermidyna i pochodne), glikozydów, garbników, olejku o nieprzyjemnym zapachu, barwników (m.in. chryzohermidyny, odpowiedzialnej za niebieskie i granatowe zabarwienie więdnącej rośliny), kwasów organicznych i związków metylowanych (trimetyloamina). Roślina zawiera także związki o działaniu drażniącym przewód pokarmowy, typowe dla wilczomleczowatych. U zwierząt opisano hemolizę erytrocytów po spożyciu większych ilości ziela — mechanizm łączony z saponinami i związkami chinonowymi. Nie należy podawać liczb ani procentów zawartości — dane są niepewne i silnie zmienne.

Właściwości

• Działanie drastycznie przeczyszczające (purgativum) — związane z podrażnieniem błony śluzowej jelit, a nie z łagodnym pobudzeniem perystaltyki; efekt niekontrolowany, z ryzykiem bolesnych kolek, biegunki krwistej i odwodnienia. Ponadto działanie moczopędne osiągane przez drażnienie miąższu nerek — mechanizm z definicji szkodliwy. Dawniej używano go ludowo także zewnętrznie, na trudno gojące się rany, obrzęki i hemoroidy (okłady ze świeżego, roztartego ziela) oraz jako środek poronny, co bywało przyczyną ciężkich zatruć i zgonów. U zwierząt gospodarskich (bydło, owce, konie) większe ilości szczyru w paszy wywołują zatrucie z hemolizą, żółtaczką, ciemnym moczem (hemoglobinuria), osłabieniem i biegunką; opisywano też zmiany barwy i smaku mleka. Współczesne ziołolecznictwo nie znajduje dla tej rośliny żadnego wskazania, którego nie zaspokoi bezpieczniejszy surowiec.

Zastosowanie

Surowiec NIE NADAJE SIĘ do samodzielnego stosowania — ani wewnętrznie, ani zewnętrznie. Nie podaje się dawek, proporcji naparu ani odwaru, ponieważ nie istnieje bezpieczna i uzasadniona domowa dawka szczyru rocznego. Dawne receptury przeczyszczające ze szczyru należy traktować wyłącznie jako ciekawostkę historyczną i nie odtwarzać ich. Jedyne dopuszczalne formy to rozcieńczone preparaty homeopatyczne (Mercurialis annua) wydawane przez apteki. Jeśli szukasz surowca przeczyszczającego, sięgnij po kruszynę, senes, siemię lniane lub babkę płesznik — działają przewidywalnie i mają udokumentowany profil bezpieczeństwa. W razie spożycia rośliny (zwłaszcza przez dziecko) lub wystąpienia objawów zatrucia — kontakt z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym.

Uwagi dla zielarza

Podstawowa wiedza warsztatowa to rozpoznanie i eliminacja. Szczyr roczny vs. szczyr trwały: roczny jest jednoroczny, silnie rozgałęziony od nasady, ma korzeń palowy, liście niemal nagie i jaśniejsze, kwiaty żeńskie siedzące niemal bezpośrednio w kątach liści; trwały jest byliną z pełzającym kłączem, prawie nierozgałęziony, owłosiony, ciemnozielony, rośnie w cienistych lasach i tworzy zwarte łany. Szczyr vs. pokrzywa: pokrzywa parzy i ma liście grubo piłkowane, sercowate u nasady, ze zwisającymi wiechami kwiatostanów; szczyr nie parzy i ma wzniesione kłosy męskie. Szczyr vs. komosa i szarłat: te mają liście skrętoległe (nie naprzeciwległe!) — sprawdzenie ulistnienia rozstrzyga sprawę w sekundę. Cecha diagnostyczna nie do podrobienia: więdnący lub suszony szczyr sinieje, granatowieje lub czernieje — żaden z podobnych chwastów tego nie robi. Rośliny nie kompostować razem z resztkami przeznaczonymi pod warzywa liściaste i nie podawać zwierzętom; nie zostawiać wyrwanych roślin na grządce. Nie suszyć w suszarni razem z surowcami zielarskimi.

Przeciwwskazania